Aina Basso

Ho, som er ein kobbe, som er ei kvinne

2012-03-09T17:09:00.005+01:00

Kiby sett frå Vadsø lufthavn. 29. februar 2012. Privat foto.

Rullebana er glatt, kvelden mørk. Det vesle flyet landar trygt, vi kryp ut av kabinen og hutlar oss over til det vesle flyplassbygget. Bagasjen kjem på vogner, vi må løfte han av sjølv.

Snøen fyk over kvite vidder, fjorden er eit blankt mørker langs vegen. Bilen er varm, middagen ventar: reinsteik og god vin, stearinlys, godt selskap, og ein svart, loden katt som kror seg på golvet.

Eg har reist til Vadsø på miniturné før Finnmark internasjonale litteraturfestival i Kirkenes, og den siste romanen min, Inn i elden, kjem ut medan eg er her. Eg besøker vidaregåande og biblioteket. Eg snakkar om den nye boka, til elevar, til vaksne, til journalistar.

På kiosken og i bokhandelen kjenner dei meg att. Dei spør kva faren min heiter, kor han er frå. Han er herifrå, seier eg, halve meg stammar frå Skallelv og Vadsø. Dei siste to åra har eg vore her om sommaren, i august, for å plukke molter, møte familien, for å bli kjent med landskapet eg alltid har høyrt om.

Eg har aldri vore her om vinteren før, eg blir overraska over kor lyst det er. Skinande sol klokka sju om morgonen. Vi ligg så langt aust, same lengdegrad som Russland, seier dei innfødde. Det er noko eksotisk her oppe. Råskapen og skjørleiken i landskapet, nærleiken til naturkreftene, den korte vegen over til Russland.

Inn i elden kjem også herifrå. I Vardø, ein times tid unna Vadsø, utspelte dei brutale trolldomsprosessane seg på 1600-talet, dei eg har skrive om. I Kiberg bur Elen og mor hennar, og den underlege veslebroren Minus, kva er det med han? Og Dorothe tek skipet til Vardø, heile vegen frå København, saman med ein mann ho ikkje kjenner.

Eg byrja skrive boka medan eg var her oppe sommaren 2010. Vi hadde vore i Vardø om dagen, sett den nye festninga, den frå 1730-talet, og eg hadde byrja hugse historia. At det blei brent hekser her. At Vardøhus len var den staden i Noreg med flest hekseprosessar. Korfor det?

Då vi kom heim til lånehuset vårt i Vadsø om kvelden, sette eg meg i sofakroken og søkte i filene på datamaskina. Eg fann semesteroppgåva eg skreiv om trolldomsprosessane i Finnmark for ti år sidan. Eg las oppgåva, så byrja eg å skrive. Det berre kom, og dette var det eg første eg skreiv, det som starta heile boka:

Ho skaper seg om til ein kobbe. Skinnet mørknar, ho glir gjennom sjøen. Ein kald dag som blenkjer i Ishavet, skarpt blått, kvite brenningar.

Ho glir inntil skipssida og seier trolldomsorda mot det vassglatte treet.

– Prætum, pratum, nestrum, nostrum, kviskrar ho, som er ein kobbe, som er ei kvinne, med glatt skinn under kalde bølgjer.

Straks blæs det opp ein sterk vind frå aust. Bølgjene reiser seg og styrtar innover strendene. Skipet byrjar krenge, det knirkar i skroget, vatnet skummar mot baugen. Ho lyttar til dei dumpe ropa frå mannskapet langt der oppe over bølgjene, smett så vidt over skorpa med snuten og ser hendene deira knipe hardt om ripe og master. Sjøspruten står kring dei, stemmene er desperate på vinden, eit stormkast riv med seg huene frå hovuda. Skipet løftar seg og fell, løftar seg, fell, dønningar høge som åsar. Ho opnar munnen og støyter fram kobbelatteren. Hjartet er varmt av glede. Ho har Sadum i hjartet.

Ho sym mot stranda, mot staden under fjellet som er ein blind flekk i landskapet. Kjenner stormen ta seg opp, kjenner den store krafta i vatnet, i dragsuget, i straumane som stryk og trekker i kroppen. Skipet knakar og jamrar, roret spinn, styrmannen roper på fleire menn, men same kor mange som kjem, klarer dei ikkje halde roret att. Ikkje når det er heksestorm på havet. Ho smett lett og glatt mellom bølgjene. Ho, som er ein kobbe, som er ei kvinne.

I fjøra skaper ho seg om og kryp opp på den steinete stranda. Den nakne kroppen er glatt og våt, håret heng som tangklasar frå hovudet. Ho opnar bringa og slepper ut latteren, han rislar opp frå buken, kitlar gjennom brystet, krafsar i halsen. Ho slår ut med armane og slepper han laus over det frodande kavet.

Skipet kjempar mot stormen, det taper, byrjar halle mot sida. Stormen piskar opp havet, riv i henne, i håret, men kan ikkje ta henne: ho herskar over stormen, ho har kalla han hit, henne kan han ikkje røre.

Vinden uler, og latteren hennar flaksar som ramneflokkar over bølgjene. Mannskapet hoppar over bord, dei kavar i dønningane. Ein etter ein forsvinn ned i kavet, snart gir dei opp, kroppane blir slappe, blir førte nedover i djupet med straumane. Viljelaust følgjer skipet bårene mot stranda, blir knust til pinneved mot fjellet. Om få dagar vil halve mannskapet flyte på land i fjøra. Ho vil kome då, og late tårene sine flyte over dei. Ho skal trøyste deira etterlatne, men i hjartet vil ho fryde seg. Ingen veit at det var ho som fekk skipet til å forlise. Ingen andre enn ho og demonen hennar, Sadum.

Terningkast 5 i Altaposten

2012-03-05T11:41:00.005+01:00

Inn i elden har fått si første melding. Eg har ikkje fått meldinga på pdf, men her er iallfall teksten:

HEKSER, DJEVLER OG USKYLD FRA VÅR FORTID

«Mi oppgåve er å finne djevelens disiplar og straffe dei, seier han. Og forhindre at andre lèt seg lokke til same ugudelegdom.»

Aina Basso, som onsdag var med på å åpne Finnmark internasjonale litteraturfestival, tar oss tilbake til en tid da svovellukta lå tung over Øst-Finnmark, en tid da enhver fiende og uvenn var livsfarlig, bokstavlig talt.

Hun tar oss med til et Øst-Finnmark der kvinner og barn ble brent levende på bål, mens sambygdinger sto rundt og så på og håpet at ingen ville beskylde dem eller noen de var glad i for hekseri eller trolldom. Hun tar oss med til Vardø i årene 1621 og 1622.

Gifter seg med futen

Vi følger to unge jenters liv. Først blir vi kjent med Dorothe, en ung jente fra København som blir giftet bort til futen i Øst-Finnmark. Dorothe har levd et beskyttet liv som rikmannsdatter, men familien sliter økonomisk og hun har ikke noe annet valg enn å gifte seg med den velstående futen. Hun blir med ham nordover til Vardø, og vi får et innblikk i reisen nordover, og hvordan hennes første år bosatt i Finnmark fortonte seg.

Elen bor på fastlandet der hun kan se over til Vardø. Moren har fått kallenavnet Kloke Marja, og mange oppsøker henne. Moren er kjent for å ha åpent hus, både for de som trenger en varm kvinne å sove med, og for de som trenger gode råd for alt mellom himmel og jord. Maja kan stoppe blod, og hun lærer denne kunsten bort til datteren. Det skal begge komme til å angre bittert på.

Dorothe og Elen veksler på å ha fortellerstemmen i korte kapitler, og sakte men sikkert blir skjebnen til disse jentene meislet ut.

Biter seg fast

Basso har et nydelig språk, det er fullt av poesi og vare stemninger. Det blir en skarp kontrast til den ufattelige ondskapen mange av kvinnene i Finnmark måtte bøte med livet i møte med.

Inn i elden er blitt en sterk fortelling, der spesielt Elens historie biter seg fast og ikke er så lett å riste av seg. Boka er basert på virkelige hendelser, og det er til og med tatt med utdrag av svarteboka og enkelte spådomsfraser.

Aina Basso (1979) er utdannet historiker og hun debuterte i 2008 med ungdomsromanen Ingen må vite. Dette er hennes tredje roman, alle er skrevet på nynorsk og utgitt av Samlaget.

Bok:
Inn i elden
Aina Basso
Samlaget, 220 sider
Terningkast 5

Bokmelding i Altaposten av Solgunn Solli, 2. mars 2012

Boklansering og festivalliv

2012-02-26T22:29:00.001+01:00

Inn i elden er på veg ut i verda og eg er straks på veg nordover, til Finnmark og den internasjonale litteraturfestivalen i Kirkenes. Men først skal eg ein tur innom Vadsø, som berre ligg ein times tid unna Vardø og Kiberg der handlinga i Inn i elden utspeler seg. Der skal eg lansere boka, som kjem ut 28. februar, og besøke Vadsø vidaregåande skole, Vadsø folkebibliotek, og sjølvsagt den fine familien min som bur der oppe.

Onsdag reiser eg vidare over Varangerfjorden til festivalbyen Kirkenes, der eg skal lese på opningsførestellinga onsdag kveld, bli intervjua på Hurtigruta torsdag føremiddag og ha den siste opplesinga mi saman med den finske forfattaren Rosa Liksom torsdag kveld. Fredag skal eg nyte festivallivet og høyre på dei andre spennande forfattarane som kjem dit.

Eg håper på nordlys.

My Bonnie Lies Over The Ocean

2012-02-22T12:27:00.001+01:00

Då foreldra mine var nygifte viste kalenderen midten av sekstitalet og kåra for sjømenn var ganske annleis enn i dag. Framleis var det mange norske sjøfolk som sigla både i innanriks- og utanriksfart, og i utanriksfarten var turnusane langstrekte, destinasjonane eksotiske og kommunikasjonane elendige. Medan ein i dag kan ta seg ein prat heim over satellittelefon ein einsam kveld på dei sju hav, var det ikkje like god kontakt å få for førti år sidan.

Var det ein gutunge der heime som brekte beinet same dagen som den andre gutungen blei biten i andletet av ein hund, var det ikkje anna for ei stakkars mor å gjere enn å sende eit hjartesukk med frimerke på, øst utover flortynt papir og lagt i konvolutt merka «Par Avion». Brevet nådde den brunbarka mottakaren ein månad seinare ein stad i den persiske golfen.

«No må du kome heim!» stod det kanskje i brevet, med skjelvande skrift. «Eg klarer ikkje meir!» Men då han ringde heim, var alt gløymt og det var berre å gå ombord att og halde fram til neste hamn.

I yttarste naud kunne ein telegrafere eller ringe over Rogaland radio. «Du høyrer ikkje han, men han høyrer deg,» kunne radiooperatøren bryte inn og seie. Og der sat dei, på kvar sin ende av ein tråd, på kvar sin ende av ein klode og eit hav. Og han kunne høyre stemma hennar, men ikkje ho hans. Han kunne ikkje trøyste eller spørje, men måtte berre ta imot, sjå ut av gluggen og sjå hav, endelaust hav, og vite at han ikkje kom seg heim no, han måtte berre bli der han var, medan båten sigla si langsame ferd over verdshava, og han høyrte den fortvila stemma hennar skrape over sambandet, før forbindelsen brått blei broten og han berre kunne vente og håpe det gjekk bra der heime, for han kunne ikkje gjere ein einaste ting før dei nådde neste hamn.

Det kjekkaste med å ha ein far i utanriksfart var når han kom heim, og det verste var at han alltid måtte fare igjen. Vi stulla og gledde oss i dagevis før han kom. Først kom telefonen frå kontoret, ei kvitrande kvinnestemme som annonserte at «no kan du byrje på julebaksten, no får du han heim til jul!». Men nøyaktig dag og time var ikkje godt å seie, og mang ein gong kom han akkurat for seint til viktige hendingar. Som konfirmasjonar eller barnedåpar. Eller julaftan.

Eg hugsar kor godt han lukta når han klemte meg på flyplassen. Vi stod der og trippa, eg klistra den vesle nasen min til glaset. Ein etter ein kom ut av flyet, men aldri kom pappa først. Alltid måtte eg vente og vente, før eg endeleg såg han og kjende eit støyt av glede i bringa.

Han hadde alltid noko spennande i kofferten. Først fekk eg lyseblå flykoffert frå Braathens S.A.F.E., med smurfedrops og sjokoladar. Så, etter eit godt måltid, ei gåve. Eit smykkeskrin med speledåse frå Karibia, gulløyredobbar frå Afrika eller ei barbiedokke frå Skottland.

Så var det å venje seg til at no var pappa heime, no var det ikkje berre mamma som bestemte lenger. Heilt til han etter nokre månader pakka kofferten, og det berre var oss igjen. Og ventinga byrja på att, medan pappa sigla over dei sju hav, i brennande sol, i øsande regn, over dønningar høge som åsar.

Men så kom han heim, og til slutt kom han for godt. Og no vil han helst ikkje reise nokon stad.

Spalte i Nationen, laurdag 18. februar 2012.

Kjære NRK-podkast, eg saknar deg!

2012-02-10T13:55:00.001+01:00

Eg har dei siste åra lært meg å bli lukkeleg avhengig av NRK sine podkastar. Sjølv har eg stort sett lytta til dei litterære programma dei sender, og Bok i P2, Diktafon og Kulturhuset har akkompagnert allslags turar, til fots, til hjuls, til skinnes eller venges, og ein enorm del av oppvaskane mine. No er det berre Diktafon igjen. Korfor det?

Jau, det har visst med å gjere at NRK og Norsk platebransje, IFPI, ikkje er einige om kva vilkår NRK skal bli underlagt for å få lov til å podkaste musikken dei speler av i radioprogramma sine. Eit alternativ kunne sjølvsagt vere å klippe vekk musikken, i fjor blei dette gjort, men no orkar visst ikkje NRK å gjere det lenger. Og dei nektar å betale det IFPI forlangar, medan IFPI på si side nektar å godta kva det no er NRK tilbyr, med det resultat at det er vi som får svi. Vi, altså lisensbetalarane, lyttarane, vi som ikkje har tid eller høve til å klistre øyret vårt til ein høgtalar klokka 07 om morgonen ein laurdag, eller midt på dagen og i arbeidstida, når desse programma eg nemner over blir sendt.

Korfor er det ingen som skriv om dette, tenkte eg. Og så bestemte eg meg for å skrive om det sjølv.

Vi har lært at ein av og til må like noko med pengar, og vi, lyttarane, liker allereie NRK med pengar, anten vi liker det eller ikkje. Så kva med at NRK liker noko med pengar tilbake, betaler noko IFPI kan gå med på og gir oss lyttarane tilbake dette podkasttilbodet vi har lært oss å bli så glade i?

Kom an, då, NRK. Skjerpings! Fiks det!

I Herrens grotte

2012-02-08T21:31:00.000+01:00

ROMAN
Anne Lise Marstrand-Jørgensen
Hildegard
Omsett av Erik Ringen
Forlaget Press 2011, 428 sider

Seig roman om «Rhinens sibylle»

Den tyske nonna Hildegard av Bingen (1098-1179) var 1100-talets mest berømte og internasjonalt anerkjende kvinne. At romanen Hildegard er den første av to romanar om henne, er det underleg at forlaget vel å ikkje opplyse om. Då eg tilfeldigvis oppdaga dette på slutten av lesinga forstod eg endeleg korfor forfattaren har valt å avslutte historia rett før dei spennande tinga omsider byrjar å skje.

Hildegard av Bingen blei som åtteåring donert til klosteret Disibodenberg av sine adelege foreldre, og etter å ha levd der som benediktinarnonne i meir enn førti år blei ho i 1150 abbedisse for sitt eige kloster ved Rhinens breidd. Denne romanen sluttar derimot i 1148, to år før virket hennar tek til for fullt.

«Rhinens sibylle» var komponist og medisinar, mystikar, sjåar og diktar. I staden for giftarmål og eit kortvarig liv med utallige barnefødslar, fekk Hildegard av Bingen eit langt liv i klosteret, der ho kunne vie seg til studium av teologi, medisin, botanikk, naturhistorie og komposisjon. Ho skreiv viktige verk, det mest kjende er Scivias (Kjenn vegen), som fortel om dei guddommelege syna ho skal ha hatt heilt frå ho var eit lite barn.

Hildegard av Bingen var vida kjend i samtida. Ho blei konsultert av bispar, pavar og kongar, og folk valfarta til henne i klosteret for å søke heiling og frelse. Ho blei aldri offisielt kanonisert, men blei likevel omtala som St. Hildegard eller Den heilage Hildegard av Bingen. Interessa rundt henne blomstra opp att med kvinne- og kjønnsforskinga på 1970 og -80-talet.

Anne Lise Marstrand-Jørgensen har tidlegare gitt ut både romanar og diktsamlingar og tek poesien med seg inn i romanskrivinga. Ho skriv ein langsam, poetisk prosa med låg framdrift, mange skildringar og lite dramatikk.

I første delen av boka, som tek for seg barndomen til Hildegard, lid forteljinga under mengda av skildringar. Metaforane kjem tett, dei poetiske passasjane er lange og bileta mange, men saknar dei sterke og presise observasjonane som opnar romanuniverset og menneska for auga dine, og hjartet. Desse første 200 sidene kunne med hell vore skore ned til det halve utan at det gjekk på kostnad av innhaldet. Eg har ingenting imot langsame romanar, men då må språket vere sterkt nok til å drive teksten.

Romanens andre del, om klosterlivet, har meir driv og vi kjem nærare innpå hovudpersonen, som endeleg får vere eineforteljar. Her finst også nokre fine poetiske passasjar, som skildringa av korleis det er å kome inn i klosteret for første gong:

Det er Herrens grotte, opplyst av ild, varmet av menneskekropper, som reiser seg som om de skulle vært et sammensydd, raslende stoff, et stort og støyende åndedrett. Kirken er et mørkt dyr som reiser bust i skumringen, lar sitt glødende indre lyse gjennom mange små øyne.

Sjølv om Marstrand-Jørgensen har skrive ein tidvis langdryg roman, skal ho ha ros for den saumlause måten ho har fletta dei historiske markørane inn i teksten på. Om denne romanen har gjort noko, er det å minne meg på Hildegard av Bingen, gi meg lyst til å gå til kjeldene, lese meir om denne fascinerande kvinna og lytte til musikken hennar. Så vil det vise seg om interessa strekk seg langt nok til at eg også les Hildegard II.

Bokmeldinga var opphavleg publisert i Klassekampen Bokmagasinet 28. januar 2012

Den feige sjangeren?

2012-02-04T18:18:00.003+01:00

Er dette ein historisk roman?

Kva er ein historisk roman?

Det verkar kanskje som eit dumt spørsmål å stille, for svaret synast innlysande: Ein historisk roman er ein roman med handling frå ei anna tid enn den forfattaren lever i, ofte basert på verkelege hendingar eller personar.

Utifrå denne enkle definisjonen kunne Andvake (2007) av Jon Fosse vere ein historisk roman: forteljinga føregår i «Bjørgvin», eit velkjent historisk namn på Bergen, og har mange markørar som fortel oss at handlinga føregår i ei anna tid enn vår eiga. Korfor er den så likevel ikkje det? Jau, fordi tida ikkje blir spesifisert eller handlinga plassert inn i ein konkretisert historisk kontekst, forteljinga er snarare av ein mytisk enn av ein historisk art. Og fordi det er eit medvite val frå forfattarens side at den ikkje skal vere det.

Løvehjerte, fjorårets roman av Thorvald Steen, er derimot ein klar og sjølverklært historisk roman som tek føre seg kong Rikard I av England, betre kjend som Rikard Løvehjerte, og hans krosstog mot Jerusalem og fienden Saladin i den siste halvdelen av 1100-talet. Steen har òg tidlegare teke føre seg kjende personar frå historia i romanen Konstantinopel (1999) som skildrar Sigurd Jorsalfares reise til Jerusalem og Konstantinopel på byrjinga av det 12. hundreåret.

Den store historia

Store namn og hendingar er ikkje ein uvanleg tematikk for historisk fiksjon, og fleire enn Steen har teke føre seg krosstoga og møtet mellom vestleg og austleg kultur i riddartida. Arn-bøkene til Jan Guillou er velkjende, i tillegg har vi barnebokserien Korsfarerne av Steffen R. M. Sørum, samt ei rekkje romanar av diverse internasjonale forfattarar. Det ser ut til at dei som skriv historiske romanar har ein forkjærleik for avgjerande periodar og store hendingar i historia, anten det gjeld «kongar og krigar» eller viktige intellektuelle og store kunstariske personlegdomar frå fortida.

«Ofte gir den historiske romanen et bilde av en hel tidsepoke og et samfunnsmiljø gjennom skikkelsene den holder frem. Derfor er politiske brytningstider kjærkomment materiale for forfattere av historiske romaner. I Norge skriver man ofte om vikingtid og middelalder. I England er 15- og 1800-tallet overrepresentert, mens Frankrike har både opplysningstid, revolusjon og Napoleonskriger som sikre epoker. Ofte tenker vi en velutviklet kildegransking og detaljkunnskap, når vi snakker om historiske romaner. Ofte mener vi at bøkene i tillegg skal ha noe å si oss om vår egen samtid. Men oftest er vi kanskje på jakt etter ”eventyr”, fortellinger om virkelige, banebrytende skikkelser som var betydningsfulle i sin tid, og som blir forstørret og dramatisert i etterpåklokskapens lys?»

Dette skriv NRK-kritikar Anne Cathrine Straume i NRK sin bokblogg i innlegget «Hvor er den historiske romanen?». Det kan synast som den historiske romanen framleis lyttar til den snart hundre år gamle definisjonen marxisten Georg Lukács presenterte i Der historische Roman frå 1937: Den historiske romanen skal skildre samfunnet som totalitet ved å framstille skikkelsar og lagnadar som er historisk motiverte og representantar for historias drivkrefter, snarare enn spesielle einskildindivid. Den store historiske romankunsten skal gi eit sant og heilskapleg bilete av drivkreftene bak samfunnet og historia.

Temavala og perspektiva som er valde i særs mange historiske romanar er nettopp store, avgjerande og viktige. Emna er populære og mykje brukte òg innanfor den faglege historia. Dei byr på spennande, ofte dramatiske historie og det er skrive mykje faglitteratur om dei.

Mange lesarar set pris på «den store historiske romanen». Bøkene fyller sjangerforventningane og gir både lærdom, eventyr, spenning og kjærleikshistorier. Men er det framleis interessant å skrive slike historiske romanar?

Dei gløymte folka

Som historikar, men òg som forfattar, tilhøyrer eg nok snarare ei mikrohistorisk retning enn det programmet som blei skildra av marxisten Lukács og på mange vis vidareført inn i den moderne historiske romanen. Kort fortalt går den mikrohistoriske metoden ut på å desentrere blikket og bruke det marginale for å kaste lys over det normale. Mikrohistoria nyttar ofte rettskjelder, inkvisisjonsrapportar, fangeprotokollar og liknande, og den mikrohistoriske metoden er ei tett skildring av sosiale handlingar og ei tolking av den sosiale diskursen handlingane inngår i. Ambisjonen er å krinse inn sjølve livet og skrive dei gløymte folka inn i historia. Mikrohistorie er òg ein kritikk av makrohistoria sin strukturanalyse, dei store individa si historie og reduksjonen av einskildindivid til statistiske tilfelle.

Det ser for meg ut som om det er ein makrohistorisk tendens innanfor den historiske romanen, ikkje berre i Noreg, men òg utanfor våre landegrenser. Det handlar om dei store tinga. Viktige hendingar, store personlegdomar, store lerret. Men finst det unnatak? Sjølvsagt gjer det. Mellom andre Britt Karin Larsen har gjennom fleire romanprosjekt gitt stemme til dei minste og fattigaste i samfunnet, dei som er annleis, utstøytte. På nittitalet kom De som ser etter tegn (1997), De usynliges by (1998) og Sangen om løpende hester (1999), som saman formar ein trilogi om romanifolket i Noreg framover 1900-talet, og dei siste åra har ho gått inn i historia til finnane på Finnskogen i bøkene Det vokser et tre i Mostamägg (2008) og Himmelbjørnens skog (2010).

«Ein feig måte å skrive på»

Men kva så med dei romanane som ikkje definerer seg som historiske romanar og som heller ikkje definerast slik av forlag eller kritikarar, trass i at dei skildrar tidlegare tider og verkelege historiske personar?

Lat oss først ta Melancholia I-II (1995-1996) av Jon Fosse, romanane om den norske målaren Lars Hertervig (1830-1902), som blei innlagt på sinnssjukeasyl diagnostisert med «melankolia». Eg har ikkje sett desse romanane omtala som historiske romanar. Forklaringa ligg truleg i det Fosse sjølv uttala i eit intervju med Kjersti Vevstad i Bøygen 3/1997:

«Sjølv har eg alltid mislikt sterkt bøker som blandar faksjon og fiksjon. Det er ein feig måte å skrive på. Eg synest kunst er kunst, og faksjon er faksjon. […] Då eg bestemte meg for å skrive om Lars Hertervig, trass i all min tvil, så ville eg skrive ein roman som tok utgangspunkt i det ein kan kalle nokre mytar om livet hans, mytar som i ein viss forstand berører fakta, eg skrive fram mi tolking av dei mytane og dei få fakta ein har om han.»

Fosse fortel i intervjuet at han har vore fascinert av målaren Hertervig sidan han var nokså liten og har lese det han har kome over om han, men at han har teke seg dei fridomar han har ønskt i bøkene. Til dømes har han dikta opp ei søster til målaren:

«Oline som er hovudpersonen i Melancholia II, er ei fiktiv søster av Lars. Eg har vridd på noko, forandra fleire ting. Eg samla mykje stoff, historiske data, eg merka at eg ville plotte inn ein heil del av det. Men kva var vitsen? Eg skriv jo litteratur, og då er det ikkje vits i å vise ein heil del data. Eg kutta ut det meste, strauk alt eg kunne. Slik at eg sat igjen med nokre ytre fakta.»

Desse romanane er altså ikkje tru mot biografien til den dei omhandlar og kan ikkje definerast verken som historiske eller biografiske romanar. Korfor har Fosse valt å skrive om ein person som verkeleg har levd når han ikkje vil skildre det verkelege livet hans? Hadde det vore «feigt» å vere tru mot Hertervig sin biografi, så langt vi kjenner han?

Eit anna døme er den vesle romanen Skugga-Baldur (2003) av den islandske forfattaren Sjón, som blei tildelt Nordisk Råds litteraturpris i 2005. I sentrum av forteljinga står den unge jenta Abba, som har Down syndrom og blir funnen på eit skip i Reykjavik i 1868, den unge naturvitskapsmannen Friđrik B. Friđjónsson som forbarmar seg over henne, og presten Baldur Skuggason som misliker åndssvake fordi dei forstyrrar messa. Korfor blir ikkje dette kalla ein historisk roman?

Som Fosses Melancholia I-II er òg dette ein utprega litterær roman, der kunsten så å seie får meir vekt enn «faksjonen», for å bruke Fosses omgrep. Språkleg ligg Skugga-Baldur ein stad mellom prosa og poesi og blandar òg inn andre stilartar, både frå romantisk forteljarkunst og islandske folkesegner. Men kor tru er denne romanen mot det historiske faktastoffet? Det verkar truverdig nok ved første augekast, samtidig finst der element av det surrealistiske og utrulege i romanen, som bryt med illusjonen om sanning som ein kanskje treng i dei historiske romanane?

Kanskje er desse romanane for fabulerande, for lite tru mot kjelder og historiske fakta til å høyre heime i sjangeren historisk roman, men anar ein òg ein kunstnarisk motvilje mot å gå inn i sjangeren fordi han har ein lågare litterær status enn andre romanar? Fosse sjølv seier det slik: «Om den boka har ein legitimitet, så er det fordi ho er litteratur, eller kunst då. Det er kunstkvaliteten som gjeld, ikkje faktakvaliteten altså.»

Aldri kunst?

Det finst ei haldning innanfor delar av samtidslitteraturen om at ein skal bryte med det historisk korrekte dersom ein skal skrive om ei anna tid enn si eiga: ein skal innføre brot med tida eller menneska ein skildrar, ein skal gjere metarefleksjonar kring forfattarens rolle som mellomledd mellom røynd og fiksjon, ein skal ikkje ta det å presentere noko frå historia så høgtidleg: det er jo litteratur vi held på med, det er jo kunst.

Er det så enkelt at ein roman blir meir litterær berre han ikkje er etterretteleg i forhold til fakta? Blir det automatisk større kunst om ein ikkje fordjupar seg i kjeldegranskinga og bruker det som faktisk hende, men heller diktar opp noko sjølv? Eller, på den andre sida: er det slik at ein historisk roman per definisjon ikkje kan vere for eksperimentell i form og språk; for litterær? Må ein skrive ein trygg, tradisjonell normalprosa med ein påliteleg, allvitande forteljar, i ei tradisjonell form og oppbygging, i tredje person eintal med fulle namn og historiske stereotypar, forsøke å skrive alle faktaopplysningane inn i dialogar og skildringar, og spenne opp heile det store lerretet: samfunnet pensla ut og heile konteksten presentert for lesaren, så det ikkje skal vere nokon tvil: forfattaren veit kva han gjer, det er berre å slappe av, lene seg tilbake, her får du akkurat det du ventar deg?

Det høyrer ei rekkje forventningar til sjangeren «historisk roman». Eg merkar det sjølv, når eg fortel at eg har skrive to av dei. På den eine sida møter eg anerkjenning: det må vere mykje arbeid, korleis går du fram, korleis finn du stoffet? På den andre sida kan eg få ei kjensle av at der ligg ei forventning om at romanane, utelukkande fordi eg definerer dei inn i den «historiske» sjangeren, må vere mindre litterære enn andre romanar: dei kan ikkje vere kunst. Som om det er ei gjensidig utelukking av desse to: å skrive historisk fiksjon og å skrive litterært gode, språkleg og formmessig sterke romanar.

Så kva er ein historisk roman? Kan ein historisk roman òg vere kunst?

Den dagen ein byrjar stenge dørene i litteraturen for nye variantar og uttrykk, kan ein like gjerne gi opp heile prosjektet. Berre fordi mange historiske romanar kanskje ikkje har vore litterært eller kunstnarisk sterke, om ein skal følgje Fosses definisjonar, betyr det ikkje at ingen historiske romanar nokon gong har vore eller kan vere det.

Målet for meg er å skrive historiske romanar som er litterært gode, samtidig som dei varetek dei faktamessige forpliktingane sjangeren krev. Eg vil gjere mikrohistoriske skildringar av dei små menneska, dei gløymte folka, dei vi sjølve kunne vore om vi berre levde i ei anna tid, og eg vil skildre dei samvitsfullt, med omsyn til deira biografi og tidas faktiske kjenneteikn. Difor går eg djupt inn i kjeldegranskinga og bruker dei små, eksotiske og uventa særeigenheitene som tida held på, som eg opplever som langt meir interessante enn det eg hadde forventningar om å finne eller kunne dikta opp på eiga hand.

Eg er ikkje interessert i det grandiose, i stormaktspolitikk eller viktige personar. Eg vil utforske det menneskelege i fortida og bruke språket på same vis som eg ville gjort om eg skreiv om mi eiga tid, om mitt eige liv. Eg vil bruke poesien som finst i det historiske landskapet, arbeide med orda, med setningar og rytme. Eg arbeider vel så mykje med språk og form som med innhald når eg skriv.

Kanskje er det difor det ofte er dei historiske romanane som ikkje kallar seg historiske romanar som tiltrekker meg. For sjangeren er kanskje litt trong, han er kanskje busett av litt for einsarta tema og litterære stilar. Men ein sjanger kan ikkje vere feig, ein sjanger kan aldri definerast inn i ein bås og forventast å bli der.

Kjelder:

Ellen Lange: Fabuleringer over sjangeren historisk roman (Thorvald Steen). Bøygen 1/2000.
Kjersti Vevstad: Å skrive fram mørket. En samtale med Jon Fosse. Bøygen 3/1997.
Anne Cathrine Straume: Hvor er den historiske romanen? NRKbokblogg, 18.11.2010.

Opphavleg publisert i Tidsskriftet Biblioteket 1/2011.

Endeleg omslag

2012-01-25T14:44:00.000+01:00

Omslag av Øystein Vidnes

Alt har gått så fort med denne boka, så omslaget som er i katalogen er ikkje den endelege versjonen. Men her er den! Eg er lykkeleg over å ha fått min Kaurismäki-palett frå filmen Le Havre, turkis og raudt, og er svært nøgd med arbeidet formgjevaren, Øystein Vidnes, har gjort.

Som de ser har dette omslaget eit heilt anna uttrykk enn dei tidlegare, som er laga av Stian Hole, samtidig som det på fin måte går i dialog med dei. Eg håper omslaget gjer at boka skyt ut av hylla og opp i hendene på lesarane!

Det nærmar seg

2012-01-23T12:14:00.001+01:00

Utklipp frå Vårkatalogen til Samlaget, 2012

Guden for portar og dører

2012-01-22T19:57:00.001+01:00

I norrøn tid blei vintermånaden frå midten av januar til midten av februar kalla Torre. Torre er ein jotun, han er son av Snø, bror av gygrene Fonn, Mjoll og Driva; fonner, snødrev, kulde.
Snø og is all jordi gøymer, verdi ligg i lengt og drøymer.

Januar er byrjinga. Månaden er oppkalla etter den romerske guden Janus, guden for endring og overgang, for portar og dører, for alt som sluttar og alt som byrjar. Janus har to andlet. Eit som skodar bakover, på det som har vore, eit som skodar fram, mot det som skal kome.

Det er så stilt om vinteren. Berre ein einsleg fugl som syng i eit tre, eitkvart som skvatrar i ein hekk. Stega mine knakar over vegen, bilane knasar over grusen, folk hastar forbi, gjensnørte mot snødrevet. Det kvervlar rundt oss, fnugg kring fnugg. Viskarar veivar, folk lutar seg framover på vinden.

Snart syng det overalt, tenker eg, med snøfnugg som klakar augnevippene. Snart sprutar det ut, gras og blomstrar, lauv og latter og vår! Snart set eg dei tjukke, knakande vinterstøvlane vekk, gøymer dei djupt i skapmørkret, tek fram dei små, lette, som eg berre kan stige opp i og gå, små sko som klikkar mot vegen.
Snart kan eg sparke skoa av og gå berrføtt i graset, kjenne mjuke, stikkande strå under føtene, plukke markblomstrar som straks veks oppatt, sitje i sola, kjenne det kjølige draget frå vinteren henge att, blande seg med varmen frå sommaren som skal kome: den tidlege vårens to andlet.

Eg blei fødd om våren. Det snødde den dagen, tre dagar før 17. mai. Det snør no også, men no er det januar. Snøen er så lett at han fyk oppover. Han legg eit kvitt lag glasur på kåpa mi, eit melisdryss på hua, som smeltar når eg kjem inn.
Eg trakkar av meg støvlane i gangen, dei legg att smeltevatn på golvet. Inne i leilegheita er det mørkt, det er ettermiddag og sola har slokna. Eg lengtar etter lyse dagar, etter lange, mjuke kveldar. Eg tenner lampane og skrur opp omnane, tenner stearinlys, gjer meg van med mørkret. Natta går ikkje over, natta varer så mykje lenger enn dagen.

Det er ikkje berre kystfolket sørafor som får det første vårglimtet av snøklokker i desse dagar. På heile den nordlege halvkula byrjar den astronomiske våren allereie første veka i februar og varer til litt ut i mai. I midten, den 21. mars, kjem vårjamdøgeret. Då er dag og natt like lange. Denne dagen skal ein kaste jord og grus på snøen, då tinar han fortare, og våronna kan byrje tidlegare. Slik vêret er i Midt- og delar av Nord-Noreg vårjamdøgeret, slik blir det også til Jonsok. Hugs det.

Janusandleta myser, eitt mot det nye året, eitt mot det gamle. Det snør og blir lysare, ein fugl syng i eit tre. Vårfugl, tenker eg, og snur mitt eige andlet for å sjå. Fuglen sit der, liten og mjuk mellom nakne greiner. Syng vårsong, får meg til å lengte. Med det eine andletet ser eg bakover, på fuglen, med det andre ser eg framover, mot vår.

Det snør og snødrevet prikkar mot andletet, alt er kvitt og berre januar. Likevel er det som om våren snart er her. Eg kjenner han i kroppen, eit svakt brus frå ein bekk inne mellom trea. Eg kan ikkje sjå han, men høyrer han er der, om eg berre er tolmodig finn eg vegen, om eg berre er tolmodig får eg drikke.

Spalte i Nationen, 21.01.2012

Jimmen

2012-01-17T16:11:00.007+01:00

Øyvind Rimbereid er omtala som ein av dei største fornyarane av norsk samtidslyrikk. To av dei tre siste diktbøkene hans har vore nominerte til Nordisk Råds litteraturpris, deriblant den siste, som eg nett har lese: Jimmen.

Eg har tidlegare også skrive begeistra om ei av dei andre bøkene hans, Solaris korrigert.

Jimmen er hesten, og saman med køyrekaren utgjer han dei to svært ulike stemmene i denne boka. Dei er eit arbeidsfellesskap frå den gamle tida og eit bilete på ei tid som er forbi, eit yrke som blir borte, ei verd som blir slukt av det moderne samfunnet sin raske og øydeleggande framvekst. Aldri har verda endra seg så fort som etter vi fann olja.

Boka rørte meg sterkt allereie frå dei første sidene. Hesten Jimmen talar i noko ein kan kalle nærast eit gammalnorsk urspråk, medan køyrekaren snakkar stavangerdialekt. Kontakta mellom dei er sterk, dei er to, men også ei eining. Dei utfører sine siste dagars arbeid og ser oljeindustrien vekse fram for auga sine. Det er midten av 1970-talet i Stavanger, ei tid er snart forbi.

Her er to utdrag frå boka, køyrekaren først:

Langt inne i sommarnåttå

og condeepen i Gandsfjorden

e snart på vei ud te der han

hørre hjemma.

Han snegla seg av gårde

med lysande hjerne

sytti meter opp i himmelen

og med sju slebebådar i halvsirkel

foran seg.

Som om han e den klogaste

som fins?

Og alt aent rundt han

e nødt te å bli mindre, må bukka

eller aller helst

forsvinna.

Han vil øveleva alt!

og vil ´kje eingang merka

om alt brenne

rundt han.

Så Jimmen:

Morgon morgons

upp til soli og i graset

og til dropar attum stråi

so deim mykje helsar.

Morgon morgons

burtåt nabben og sjå til vatnet

då då vatnet helsar til deim grå´e tre

og til dampen.

Morgon morgons

til deim longe fuglar skrika

nedåt røyken og til mange heimar

deim då helsar.

Morgon morgons

ikring fruva liti burtan vegen rida

med tvo til hjul

og rida innum skuggen og den helsa.

Morgon morgons

til deim steinar små´e upp or moldi

og til høge fjellom helsar

og deim kvite.

Morgon morgons

ikring tunne vatn eg best drikka

og til kvitan snigel

burtåt tunne vatn

seg mun snigla.

Morgon morgons

attmed bolleblomar

og deim gule.

Morgon morgons

uti graset pissa

og til soli alle dropar

som deim helsar.

Det er nok denne ur-eigenskapen ved Jimmen som rører meg sterkast. Noko djupt og klokt, som verkar enkelt og naivt i kontrast til vår forvanska verd, men som kjennest nærare sanninga om kva det eigentleg handlar om alt saman. Å leve, å vere, å slutte å vere.

Nymånen

2012-01-08T20:02:00.001+01:00

I dag såg eg
tvo månar
ein ny
og ein gamal.
Eg har stor tru på nymånen.
Men det er vel den gamle.

- Olav H. Hauge

Eit heilt nytt år. Med blanke ark og fargestiftar til.

Eg er alltid fylt av forventning når året bikkar frå gammalt til nytt. Nokre nyttår har eg kjent på ein letnad, som om ei bør er løfta vekk, som om det gamle året var ei tyngd nedover meg, noko som no er glidd av, slik at eg står att rein og lett med berre mulegheitene att. Som om eg får starte på nytt, endå ein gong. Kvart år, starte på nytt, kvar januar.

Det kan vere ein fin måte å tenke på, særleg etter eit år som har vore tungt. Kanskje har ein mista nokon, kanskje har året vore mest motbakkar. No blir alt betre, kan ein tenke. No er det kome eit splitter nytt år, det har enno ikkje fått sin farge, det har enno ikkje fått sitt innhald. Det kan bli eit lyst år, eit solgult år, det kan bli eit himmelblått år med fuglar som flyg høgt, eit år med blomstrar som smiler i graset.

Når januar kjem oppsummerer eg alltid det gamle året, frå start til slutt. Kva har skjedd meg dei siste tolv månadene? Stemmer kjensla eg går ut av året med, med innhaldet året som heilskap har hatt? Kva var forventningane og håpa mine då det gamle året byrja? Oppnådde eg noko av det eg drøymte om? Heldt eg nyttårsforsetta mine?

Det er januar 2012 og eg går eit år tilbake og hugsar at nyttårsstormen kom den siste dagen i 2010 og piska snøen frå greinene. Det byrja regne og kom store smeltedammar på markene. I det skrå ettermiddagslyset på nyttårsaftan var vinden svarte skuggar som jaga gjennom dammane, som skrømt under vatnet. Stormen kom sterk den siste dagen i det gamle året. Fnyste i omnen, ula om novene og bles oss rakt inn i eit nytt år.

Den første dagen i det nye året gjekk den yngste niesa mi på skøyter på ein liten is som hadde frose til oppe på marka bak huset. Rundt og rundt på ein skøyteis som var som ei gåve; det har aldri vore nokon is der før. Slik byrja 2011 for meg. Eg siterte Olav H. Hauge og skreiv: «eg ventar på at tidi skal opna seg, at kjeldor skal springa.»

No er endå eit år over. 2011 er blitt til 2012. Har tidi opna seg? Har kjeldor sprunge?

Det er slike tankar eg gjer meg dei første dagane i det nye året, før eg vender blikket framover og tenker på kva eg vil at det nye året skal romme. Kva drøymer eg om? Kva vil eg dette året skal vere?

Også på tampen av 2011 kom stormen og røska i oss. Han bygde seg opp til ein orkan som reiv tak av hus, dreiv båtar ut av naust, drog tre opp av jorda med rota. Orkanen laga mørker og kulde, skapte store øydeleggingar, førte til mykje motløyse og oppryddingsarbeid for mange. Vi tenkte: ein storm fører aldri noko godt med seg.
Men kjenslemessig treng vi kanskje ein storm av og til, for å blåse vekk det gamle. For å røske opp i gamle sorger, late gammal skit rivast opp med rota og fyke vekk som den morkne bjørka i hagen. Vi kan late dårlege minne og kjensler losne og fare med vinden, halde hardt fast på dei vi skal ta med over i det nye året, gledene vi ikkje vil gi frå oss når det gamle året tippar over kanten og forsvinn ned i djupet.

Kanskje treng vi ein storm rundt punktet der året bikkar frå gammalt til nytt. God vind i ryggen, ein skubb, ein vipp, så vi kjem oss over kanten. To år møtest og ser på kvarandre. Det eine tungt av erfaring, det andre lett og uvitande, som eit barn.

Eg har sett to månar, ein ny og ein gammal. Eg har stor tru på nymånen. Godt år!

Spalte i Sunnmørsposten fredag 6. januar 2012

Snart

2011-12-18T01:02:00.001+01:00

Det nærmar seg. I dag tenner vi det fjerde lyset, på onsdag snur sola og om ei lita veke er det jul.
Eg gler meg, som eg alltid gjer, og noko av det eg gler meg mest til er å ha tid og ro til å lese.

Eg skal som vanleg tilbringe jula hos familien min på Giske og har to bøker med i kofferten. Den eine var ikkje til å kome unna for meg som har lese dei fem føregåande i serien: Min kamp. Sjette bok av Karl Ove Knausgård. Eg har lese dei første to hundre sidene, det er framleis tusen igjen. I tillegg har eg med den danske historiske romanen Hildegard av Anne Lise Marstrand-Jørgensen, som eg har fått frå Bokmagasinet i Klassekampen for å melde over nyttår. Ser fram til å lese den, og er spent på kva eg vil synast.

Skrivinga skal eg ta heilt fri frå. Den nye boka er rett rundt hjørnet. Inn i elden blir tittelen, ho kjem i februar og det endelege omslaget er snart klart, eg skal poste det her så snart eg får klarsignal. Som vi har gjort før vil vi også denne gongen tilby interesserte bokbloggarar gratis leseeksemplar. Eg kjem nærare tilbake til det, de kan jo tenke på det så lenge. Og boka handlar altså om trolldomsprosessane i Vardøhus kring 1620 og har to unge jenter i hovudrollene, Elen og Dorothe.

No er det berre éin liten arbeidsdag att før eg tek ein lang og god ferie. Eg håper førjulstida er god for alle dykk der ute. Ha ei god jul, om vi ikkje sest før den tid!

Lyset

2011-12-11T15:36:00.004+01:00

Giske, jul 2007

Vi er inne i den tyngste tida av året. Månadene der det berre blir mørkare og mørkare, til det ikkje kan bli stort mørkare, og byrjar lysne igjen. Den tida det er svart når du står opp om morgonen og svart når du kjem heim om ettermiddagen. Den tida det berre er lyst nokre få timar midt på dagen, sjølv her, langt sør for polarsirkelen. Kjem det i tillegg uvêr, blir det endå mørkare. Tunge dagar med regn og vind og djupe, svarte skuggar.

Det er kanskje difor det kjennest ekstra godt å tenne lys i desse dagar. Medan vi nesten blir leie alt lyset i sommarmånadene og går inn og dreg att gardinene for å få fred, får vi liksom ikkje nok av lyset no i desember. Vi vender andletet mot dei få solstrålane som kjem og lèt oss med glede blende av låg vintersol.

Vi tenner stjerner i vindauga og sjuarma julestakar, vi brenner levande lys i stova og på det mørke kjøkenbordet om morgonen. Vi fyrer i peisen og nyt lyset frå elden som flakkar gjennom små, sota glas. Vi gler oss endåtil over dei overdådige julelysa som glitrar og glimer i handlegatene. Er det noko vi lengtar etter no, er det lys og varme.

Eg kjenner lengten når eg tvingar meg opp om morgonen, ut av den varme dyna og inn i dei morgonkalde romma. Lyssky etter mørkret og svevnen. Inn på badet der eit lysrør blinkar seg på. Kvitt lys, utan nåde.

Eg kjenner lengten når eg går til jobb i mørkret og når eg kjem på kontoret og kikar ut på ein mørk vinterby. Eg kjenner endåtil lengten når sola omsider står opp og legg seg gult mot fasadar, blenkjer i vindaugsglas. For eg må sitje inne medan sola er oppe. Når eg er ferdig for dagen, er det natt igjen.

Men det hjelper at det snart er jul. Heilt sidan eg var barn har førjulstida vore forbunde med glede og tenninga av lys. Den vesle kroppen mi blei fylt av varm sitring når vi tende det første lilla lyset den aller første søndagen i advent, og song med andektige stemmer:

«No tenner vi det første lys. Åleine må det stå. Vi ventar på det vesle barn i krubba lagt på strå.»

Advent var ei magisk tid med flakkande kjertelys og julesong. Alt som var koseleg skjedde i tida fram mot jul. Vi skrudde av lyset i klasserommet, tende kubbelys på kateteret og læraren las juleforteljingar. Vi feira Lucia med kvite lakenkapper, juleglitter i håret og stearinlys i hendene. Vi song julesongar og hadde juleverkstad, bakte julemannar og peparkaker som vi pynta med melisglasur. Og så var det adventskalender!

Kvart år fekk eg velje meg ein adventskalender i papp, med koseleg julemotiv av nissar og snø, alvar og pakkar, og inni var det figurforma sjokoladar, som smakte vel så mykje papp som innpakninga. På tv var det «Jul i Skomakergata», år etter år. Ingenting var meir koseleg enn skomakar Andersen, Tøflus og Jon Blund. Eg kan framleis teksten på Jon Blund-songen, som eg syng for meg sjølv med tynn og langsam røyst:

«Hvem er denne karen med sekk og lue på? Han ligner litt på nissen, igrunn! Det er ikke han, det er Jon Blund! Han besøker store og små.»

Det eg no, som vaksen, hugsar av barndomens førjulsforventning gjer at eg framleis gler meg til jul. Og det er kanskje framleis barndomens jul eg gler meg til: noko udefinert, ei stemning. Noko lunt. Gult lys i varme rom.

Eg går på julekonsert og får tårer i auga når dei syng «Deilig er jorden». Og framleis svulmar eg litt i bringa når eg tenner det første lilla lyset. Det beste med jula er førjulstida. Det beste med jula er å gle seg.

Og no er det snart vintersolsnu. Snart blir det berre lysare og lysare!

Spalte i Sunnmørsposten fredag 9. desember 2011.

Omstreifaren

2011-11-28T19:38:00.002+01:00

Eg er ein dårleg omstreifar. Då eg kom heim frå tovekers turné i Nord-Trøndelag fredag kveld og såg artisten Marit Larsen på Skavlan skjønte eg at eg både manglar erfaringa og evna til å gjere tilfeldige hotellrom om til ein heim.

Marit Larsen har 200 reisedøger i året og bur dermed 200 døger av året på andre rom enn sine eigne. Ho er blitt flink til å skape ein heim der ho er. Ho kjøper friske blomstrar og set fram bilete av dei ho er glad i. Noko å lære av, for dei som har reisinga som ein stor del av jobben.

Eg har ikkje vore på særleg lange reiser før. Ein tredagars konferanse her, ein ferietur der, litteraturfestivalar både her og der, men aldri over særleg lang tid. Og aldri lenge åleine. Såleis var det ei ny erfaring for meg å skulle vere åleine på vegen i to veker og halde føredrag kvar kveld undervegs, på det eine biblioteket etter det andre.

Sjølve turneen gjekk fint. Eg blei godt motteken overalt kor eg kom og det var kjekt å bli betre kjend med eit fylke eg aldri har reist særleg i. Men eg er ingen god omstreifar. Eg blir fort trøytt av reisinga og lengtar heim til meg sjølv, til leilegheita mi og tinga mine, til folka mine. Eg byrjar synge «Country roads/ Take me home/ To the place/ I belong». Og då er det jo gjort.

Temaet for turneen var romanifolkets historie i Noreg, med utgangspunkt i den førre romanen min, «Fange 59. Taterpige», som handlar om akkurat romanifolket, på 1700-talet.

Men det er ein vesentleg forskjell på meg og det reisande folket eg har reist rundt og fortalt om, og det er at eg dei siste par vekene har streifa åleine. Ganske sikkert hadde reisinga vore kjekkare om eg òg hadde alt eg eigde og heile familien min med meg på vegen, i kjerra: ungar som sprang om kapp med kjeppar i hendene, ein brun og ledig mann med hatt og bart, ein hund med glad tunge, ei bestemor med pipe bak på vogna.

Det er ikkje det same å vere på vegen åleine. Reise frå stad til stad, der ein ikkje kjenner nokon, bu åleine på hotell, halde føredrag om kvelden, så reise vidare, til neste stad. Ingen blir vel gode omstreifarar av slikt. Ingen brune menn med hatt og ingen hund, inga bestemor med pipe. Berre eit nytt hotell og den same, gamle kofferten, og ikkje hadde eg med bilete av dei eg er glad i, og ikkje kjøpte eg friske blomstrar.

Eg skal ikkje klage. Å vere omstreifar i dag, for ein forfattar, er inga sak. Turnélivet er komfortabelt opplagt. Ikkje må eg traske langs dårlege vegar i allslags vêr, ikkje må eg sove under open himmel eller tigge meg inn i ei løe eller eit naust når natta fell. Eg blir godt teken imot der eg kjem. Hotell får eg, diettpengar får eg, og godt betalt.

Men alt det til side, trur eg likevel ikkje eg hadde vore nokon god reisande. Det har ofte slått meg kor stadbunden eg er. Kor oppteken eg er av alt rundt meg skal vere kjent, både vegger og vegar, steinar og tre. Eg er blitt merksam på det vanedyret eg er. Juletreet som må stå på same stad kvart år, pynta med den same, gamle pynten, og alt på julaftan som må gå føre seg nett som året før, og alle åra før der.

Eg må nok berre innsjå det. Eg er det romanifolket kallar ein «buro». Ein norsk, fastbuande bonde, ikkje nokon god reisande i det heile.

Spalte i Nationen, laurdag 26. november 2011

Bergens beskrivelse

2011-11-20T18:39:00.003+01:00


Bergens store son portrettert av Dagbladet

aa kor i disse Djevlesmau kan eg no ha mig forvillet
aa saa maanebedotten eg e
Smauets Vegger nærmes hverandre
Brosteinene spretter opp
ta i akt! nok et klakka Smausluk!

aa kulan med disse evindelige Smauforskyvningvninger

Brostein som Hagl som treffer Brostein
spretter opp   legger sig        klakka
                                                     klakk
klakk: eg kan ikkje være her mer

innover mot Bjorginivars sorte Hierte
aa nei! nok en usannsynlig Sving
Brosteinssprett mot Hæl
aldri finner eg vel Hem
men der aapnes en Dør:

Smig inn   lokk
                      la alt Bergen fare
                                   la alle Tider skje daaeh

Frå Bergens beskrivelse av Erlend O. Nødtvedt.

Dette er utan tvil den diktsamlinga eg har lese i år som har hatt størst språkleg og innhaldsmessig overskot og gitt meg reinast glede.

Så må eg beklage på bloggers vegner at det ikkje finst ein skrifttype som kan gi linje 6 den æra ho fortener.

Les også dette intervjuet i Dagbladet der poeten sjølv forklarer og fortel: Fukt i sjelen

På vegen (2)

2011-11-18T21:13:00.001+01:00

Når du les dette, er eg over alle haugar.

Eg har aldri vore på turné før, ikkje så langt heimafrå. Det er ikkje det same å reise på skuleturné i eigen by, som å reise vekk og bu på hotell i to veker.

Eg skal reise frå bibliotek til bibliotek i Nord-Trøndelag for å snakke om den førre romanen min, «Fange 59. Taterpige». Eg skal på vegen for å seie noko om historia til dei reisande i Noreg.

Fly, tog og buss. Det er annleis for meg å reise rundt for å arbeide enn det var for dei reisande eg skal snakke om. Hest og kjerre var det mest vanlege framkomstmidlet, fram til hesteforbodet kom på slutten av 1940-talet. På Sunnmøre kom dei gjerne i båt.

I fleire hundreår var dei reisande ein vanleg del av det norske samfunnet og i fleire hundreår pågjekk ein stadig meir aktiv politikk for å utrydde dei, eller i det minste få kulturen til å bli borte. Allereie på 1700-talet fanst det lover som regulerte liva til dei reisande. Å bevege seg frå stad til stad var ikkje tillate utan gyldig reisepass. Eit slikt fekk du berre viss du hadde fast bustad og kunne dokumentere at du måtte forlate bustaden for å finne deg arbeid ein annan stad.

Folk prøvde gjerne lukka i byane, men byane var strengt regulerte. Kven som helst fekk ikkje kome og drive handel og handverk, det var privilegium for slikt, og det var dette dei reisande dreiv med.
Så om ein ikkje fekk livnære seg ved å selje tenestene sine, kva då? Tigging var ikkje lov og blei du teken for slikt blei du anten kasta ut av byen eller sett i tukthuset til forbetring. Det var det som skjedde med ungjenta Maria Andersdatter, som eg har skrive om. Ho blei teken til fange fordi ho var «taterpige». Omstreifing var eit lovbrot i seg sjølv.

Utover 1700-talet blei lovene stadig strengare og på 1800-talet byrja ei kartlegging av det reisande folket med det formålet å få bukt med «fanteondet». Forskaren Eilert Sundt tok vegen fatt for å få dei reisande i tale, men dei var ikkje alltid så lette å finne.

Eit hundreår seinare var dei heller ikkje alltid lette å finne, då nazistyresmaktene byrja leite dei opp for å sende dei til konsentrasjonsleirar i Tyskland. Dei myndigheitene hadde lukkast med å busette blei tekne, dei som var på vegen sleppte unna.

Historia om korleis dei reisande er blitt behandla i Noreg er lang og brokete. Tvang og overgrep har vore kjerneomgrep, særleg framover 1900-talet. Medisinske eksperiment utført på barneheimsbarn, tvangssterilisering, lobotomering og LSD-eksperiment. Tvangsbusetjing og barn tekne med makt. Norsk Misjon blant hjemløse såg det som si oppgåve

«bevisst å utrydde et folks egenart, deres språk, deres livsform. Vi prøver å løsrive dem fra forbindelsen med slekten som de har følt seg knyttet til med sterke bånd. Vi prøver å gi dem eiendom og forpliktelser, vaner og behov som ikke lar seg forene med omstreifertilværelsen de har vært vant med, og som deres forfedre har levet gjennom århundrer.»

Korleis kan ein nokon gong gjere det godt igjen?

Romani/ reisande/ tater. I dag er det ueinigheit om dei norske reisande tilhøyrer eitt eller fleire folk. Dei har tre språk: rotipa, rodi og romani. Språka skil seg frå kvarandre i større eller mindre grad, det gjer nok kulturen også. Men det finst enno ein levande kultur, verken han eller folket er utrydda. Mange reiser framleis og driv handel, mange kjenner framleis prikkinga i blodet når våren kjem.
No er det eg som skal på vegen. Kanskje eg skjøner alt litt betre då?

Spalte i Sunnmørsposten, fredag 11.11.11

Inn i Trøndelag

2011-11-15T22:59:00.000+01:00

Eg har gått ein kilometer langs Snåsavatnet i stappmørkret. Eg har hatt sju arrangement på nord-trønderske bibliotek, flest føredrag, to intervju. Eg har bussa og toga, sett Verdalen, Inderøya, Steinkjer og Levanger, Namsos Rock City, Grong og Snåsa. Eg har sett skoddete skogar i vintersol, rimfrosne marker og svarte åkrar; feitgule månar og solnedgangar. Smale, svingete vegar, elver og sjøar, togskinner langs ein lang, lang fjord.

No nærmar slutten seg. Tre dagar igjen, så heimatt. Til språkvask og siste innspurt. Boka kjem i februar. Eg trong ikkje bloggavstemming på tittelen denne gongen. Det blir Inn i elden.

På vegen (1)

2011-10-31T19:53:00.001+01:00

Plakaten blir større om du klikkar på han

Ein tovekers turné står straks for dør og eg må for første gong planlegge for å vere så lenge på vegen.

Det er til Nord-Trøndelag eg skal, rundt omkring i fylket, der eg skal besøke ni ulike bibliotek for å snakke om Fange 59. Taterpige og historia til romanifolket i Noreg.

Sjølve arrangementa er eg førebudd på, dette har eg snakka om mange gonger sidan boka kom ut for eit år sidan. Det er det å vere så lenge på vegen eg er spent på.

Korleis blir det å bu så lenge på hotell? Kva er nok klede å ha med seg, og kva bøker skal eg velje? No skal eg vere ein slags reisande sjølv. Ein fin dimensjon å ta med seg på turné når ein skal snakke nettopp om reisande. Og sidan eg skal besøke bibliotek treng eg ikkje bekymre meg så mykje for lesestoffet, bøker skal eg klare å få tak i. Kanskje eg endeleg skal ta lesinga heilt på sparket?

Det blir spennande med turné. Og det hadde vore kjekt om nokon av blogglesarane mine bur i områda eg skal besøke! I så fall må de gi dykk til kjenne om de kjem og høyrer på.

Drama med Hilde

2011-10-25T20:11:00.004+02:00

Eg fann henne på Fretex i Ålesund saman med ein gjeng andre, men las henne ikkje med det same. Så plutseleg var tida rett og eg tok henne med på tur: Drama med Hilde av Vigdis Hjort, første gong utgitt i 1987.

Dramalæraren Hilde er frykteleg usikker og engsteleg, noko som fører til at ho blir forferdeleg sjølvmedviten og oppteken av korleis ho framstår. Linsene ho har fått, fordi ho meiner brillene er så ukledelege, får stadig eit rusk på seg, det blir ein tvangstanke, stadig må ho gni seg på auget, halde handa over det, springe ut i garderoben på skulen og syge linsene reine i munnen.

Stadig henger ho seg opp i korleis ho ikkje er pen nok, ikkje rein nok. Håret er ikkje langt nok, huda ikkje fin nok, neglene ikkje lange nok og knekk heile tida. Ho er ikkje tynn nok, har ikkje fine nok klede. Ho føler ho står i fare for å bli avslørt som det ho eigentleg er: ikkje bra nok, udugeleg til alt.

I denne romanen viser Hjorth sitt sedvanlege vidd og si skarpe observasjonsevne, men språket i denne tidlege romanen er mindre hogd enn eg har opplevd i dei seinare bøkene. Snarare er det noko solstadsk over formuleringane, over rytmen i teksten. Eg liker det.

For meg fanst der ein personleg, humoristisk parallell: nemleg at eg sjølv hadde ein dramalærar som heitte Hilde på vidaregåande. Heldigvis var ho langt frå romanens Hilde, både i sinn og skinn.

HER er ei fin melding frå Dagbladet, frå året boka kom ut.

Kunsten å kome heim

2011-10-19T12:42:00.001+02:00

Forfattaren Ragnar Hovland kallar seg «heimlaus» og påstår han ikkje har nokon eigentleg heimstad. I vår kom han med ei essaysamling han kalla «Kunsten å komme heim og andre essay» der eitt av essaya tok føre seg akkurat dette: kunsten å kome heim når ein ikkje har nokon eigentleg heim. Iallfall ikkje nokon barndomsheim(stad) ein kan vende attende til i feriar og slikt, slik andre folk har det med å gjere.

Grunna si smått nomadiske livsførsle i barne- og ungdomsåra har Hovland enda med ein dialekt ein ikkje kan kalle anna enn «generell vestlending». Lite visste eg om alt dette, og om dei tunge sukka han gjer inni seg kvar gong nokon spør kor han er frå, «eigentleg», då eg for nokre år sidan spurte han om akkurat det: «Kor er du frå – eigentleg?»

Eg fekk då eit slags svar, som eg ikkje hugsar så mykje av, anna enn at han ikkje har nokon eigentleg heimstad og at foreldra hans til alt overmål enda med å slå seg ned på austlandet.

Kva er «heime» når ein har flytta frå stad til stad og attpåtil enda opp på austlandet? Nei, det er ikkje godt å vite. Eg skjøner at eg har vore heldig som har hatt så enkle og oversiktlege flyttemønster i barndomen. Eg er fødd og oppvaksen i min mors barndomsheim på Giske og der bur foreldra mine framleis. Ragnar Hovland har sikkert ikkje hatt det slik som meg, som fekk panikkangst kvar gong foreldra mine prøvde å setje opp juletreet i eit anna hjørne enn det vanlege. Det kjem altså noko godt ut av å flytte litt rundt.

Med åra har eg lært meg at huset på Giske, eller rettare sagt romma mine i huset på Giske – for det er blitt fleire med åra – ikkje kan forbli urørte, som små museum over visse fasar i oppveksten min. I byrjinga såg eg med gru på at ei datamaskin flytta inn på barnerommet mitt i første etasje, og endå verre: at diverse møblar og anna stæsj fekk sin mellombelse lagringsplass i ungdomsrommet mitt i kjellaren. Men etter å ha budd vekke i over eit tiår, innser eg at det ikkje er mine rom lenger, og at det snarare er eg som burde flytte ut mine ting derifrå, så foreldra mine får frigjort plassen til det dei ønskjer. Om det så er datarom, trimrom eller roterom dei treng mest.

«Home is where you heart is», seier eit ordspråk som den svenske skodespelaren Noomi Rapace utdjupa førre helga hos Skavlan. Ho fortalte at ho synest dette behovet for å knyte omgrepet «heim» til ein konkret stad er overvurdert. Sjølv tek ho heimen med seg dit ho fer, det som avgjer kor ho kjenner seg heime er folka ho har rundt seg. Dette programinnslaget såg eg forresten heime. Hos foreldra mine, altså.

Sjølv har eg med åra innsett at eg har to heimar. Barndomsheimen på Giske og den leilegheita eg til ei kvar tid bur i, same kor ho måtte vere i verda. Heime er der bøkene mine er, seier eg. Noko må ein jo ha for å trivst.

Eg liker å ha min eigen heim og eg liker å ha ein barndomsheim å kome heim til. Eg liker å ha ei historie. Eg liker å vende tilbake til staden eg smilte mitt første smil, sa mine første ord, tok mine første steg. Men kanskje er det snart på tide å lære seg kunsten å forlate heimen? Ein barndomsheim varer ikkje evig. Fe døyr, frendar døyr, foreldre det same – sjølv om det forhåpentlegvis er mange, mange år til enno. Og mange turar heim igjen før den tid.

Ragnar Hovland kjenner seg altså heimlaus, men endar likevel i essayet med å innsjå at det finst ein slags heim, også for han. Denne heimen heiter Vestlandet og kjem til syne når han kryssar fylkesgrensa anten til Hordaland eller Sogn og Fjordane. Han oppsøker han år etter år.

Spalte i Sunnmørsposten 14. oktober 2011. Foto: Privat. Kvalneset på Giske.

Vassprøven

2011-10-09T14:21:00.004+02:00

Kvinna blir avkledd. Hendene og føtene hennar bundne saman. Ho blir rodd ut på vågen. Ut dit som det er djupast. Vi er mange som har samla oss for å sjå. Krykkjene sirklar og stuper. Tangen vinkar frå botnen. Smidig og langsam. Uvitande om alt som her hender.

To menn tek tak i kvinna og løftar på henne. Dei finn balansen i båten. Han ruggar frå side til side. Det er merkeleg stilt. Ikkje ein lyd frå munnen hennar. Sjølv tilskodarane er tagale.

Eit einsleg plask når kroppen treffer vatnet.

Flyt ho, er ho trollkvinne. Flyt ho er ho fylt av djevelens vondskap. Då støyter det heilage vatnet henne frå seg. Søkk ho, er ho uskuldig. Teken imot av Guds eige element.

Eg grip Line om armen. Dreg henne til meg. Ser kvinna bli kasta på sjøen. Ser henne dukke under. Eg sluttar å puste. Kva om ho søkk? Vil dei late henne drukne? Tanken min skingrar. Fingrane rykkjer. Der ser eg den nakne kroppen kome opp att. Ligge og duppe i vassflata. Ho flyt. Eit grøss driv gjennom meg. Må riste det av.

Dei ror båten ut dit trollkvinna ligg og duppar og driv. Eg slepper Line. Faldar hendene. Ho krossar seg, som mange av dei frammøtte. Det er framleis underleg stilt. Endåtil fuglane er tagale. Berre bølgjene plaskar mot fjøresteinane. Kantete steinar, glatte av væte.

Ho blir lempa om bord i båten. Blir liggjande på sida i botnen medan båten blir rodd i land. Lyden av årene i vatnet. Den avkledde kroppen hennar. Synleg for alle. Det dryp av håret hennar. Martaum som renn ifrå hovudet. Auga hennar er attlatne. Munnen vrengt i eit grin. Eg snur meg vekk. Knip lommetørkleet mot munnen.

Utdrag frå nytt manus.

Paris, mon coeur

2011-10-03T12:00:00.004+02:00

Det er dette eg hugsar best: den grøne benken i Tuileries-hagane, under visnande lauv. Ein grønleg dam framom meg, eit blomsterflor i raudt og gult. Fuglar som flyg inn og ut av buskaset, som får greinene over benken til å vippe. Å sitje på benken, lese ein fransk roman i Paris. Dei låge lydane frå uterestauranten med runde bord under parasollar, kelnerar med brett i hendene.

Menneska som sit overalt, forretningsfolk som et lunsj i hagane. Ei eldre kvinne som les på ein stol i skuggen, med beina kvilande på ein annan. Alle menneska ved fontenene. Parisarar og turistar. Sola som brenn mot den svarte strømpebuksa. Skuggen under trea, kjølig om ein sit for lenge. September i Paris, ein siste rest av sommar, i gryande haust.

Dei kvite marmortrappene på Sacre Coeur, den vakre kyrkja på Montmartre, som eg brått såg opplyst av ettermiddagssol frå brua mellom Eiffeltårnet og Trocadero. Kvit, kald marmortrapp, sol og vid utsikt over byen. Den snikande lukta av noko menneske eller dyr har etterlate seg. Overalt i Paris: lukta av urin bak tilsynelatande reine overflater.

Å gå langs Seinen, kike i dei små bok- og plakatbuene som står på rekke og rad langs venstre breidd. Notre Dame på andre sida av elva, så Louvre der den mystiske Mona Lisa heng innesperra bak skotsikkert glas med ein flokk japanarar tett innpå. Å gå langs Seinen, forbi restaurantbåtane. Sjå det grumsete elvevatnet, kjenne brusteinen duve, så klyve opp ei trapp og gå opp på ei av bruene. Stå der og sjå til alle retningar, tenke, så velje, gå vidare.

Vakkert overalt. Sitje på ein fortausrestaurant og sjå på dei som går forbi, dei som stumpar røyken ved kinoplakaten før dei spring ned trappene til metroen. Få ein quiche med salat og eit glas raudvin. Irritere seg smått over ungdomsgjengen på nabobordet, som flirer så høgt heile tida, som drikk café au lait og cola, gutane som prøver å imponere.

Paris igjen, etter ti år. Hit kom vi ein tidleg morgon med nattoget frå Amsterdam. Eg hugsar dei lange, underjordiske gangane mellom togstasjonen og metroen. Hugsar lukta av urin der nede. Hugsar Champs-Élysées ein søndag morgon før klokka ni. Sval julimorgon, medbrakt frukost på ein benk og ein einsleg joggar som prusta forbi.

Hotellet i 10. arondissement. Drive av eit eldre ektepar som krangla inn i nettene, hotellgjestane som hysja iltert ut gjennom dei opne vindauga. Eit rom preservert frå syttitalet. Blomstra tapet i gammalrosa, med matchande sengeteppe i velur. Utsikt frå vindauget over parisiske hustak. Eg elska byen med det same. Eg har lengta etter å kome tilbake.

Eg oppsøker den engelske bokhandelen Shakespeare and Company, rett over elva for Notre Dame. Trong, gammal bokhandel, bøker frå golv til tak. Poet’s Corner og ei trapp til andre etasje med bibliotek, leserom, eit piano. Berre å setje seg ned, berre å lese, å spele, føle seg som heime.

Eg søv godt i dei franske nettene, med lydane frå franske bilar og samtalar utanfor. Den siste natta får eg fem myggstikk av ein fransk mygg. Stikka hovnar opp og eg må ta allergimedisin når eg kjem heim. Aldri har eg vore så glad for myggstikk, som desse. For eg har vore tilbake. Paris, mon coeur, endeleg fekk eg møte deg igjen.

Spalte i Nationen, laurdag 30. september 2011

Kopier, marker, kutt

2011-09-28T22:22:00.003+02:00

Eg har eit manus inne hos forlaget. Eg prøver å få det ferdig slik at det kan kome ut til vinteren/ våren, så no står ei dryg vekes intenst manusarbeid for dør, før eg leverer neste versjon.

Første steg, etter å ha fått konsulentfråsegna og hatt første møte med den nye redaktøren, er å kopiere den eine eg-stemma i manuset inn i eit nytt dokument. Dette har eg planar om å skrive ut, gå laus på med rosa markør og deretter bruke kniven på. Målet er å gjere den eine eg-stemma mest muleg ulik den andre eg-stemma.

Eg er spent på korleis arbeidet vil vere. Det er mange yndlingar som skal vekk, her må eg gå fram med hard hand og kutte i ein tekst som er nokså gjennomarbeidd språkleg og flyt godt. Det er hardt. Men alt for boka, eller kva?

Eg skaper meg om til ein skarv

2011-09-22T18:10:00.002+02:00

Bak nuten gjer eg meg om til ein skarv. Eg ristar hovudet og blæs opp fjøra, så strekker eg halsen, opnar nebbet og skrik. Eg hoppar opp på ein stein like ved stupet og løftar dei vide vengene. Brisen ruskar mildt i fjøra, kitlar meg i vengekroken, der armholene er når eg er menneske, der mjuke, små hår får vekse og det no er lange, svarte fjører.

Eg spenner ut stjerten og hiv meg utfor skrenten. Ein luftstraum finn meg i det same og løftar meg høgare. Eg flyt på han ei tid, flaksar berre roleg når straumen vender eller fell. Han ber meg mjukt i ein stor sirkel over havet og landet, over bygdene og vidda, over rein som beitar, fisk som blenkjer, struttande, raude moltekart som gøymer seg under grøne blad. Eg følgjer straumen langs kysten, ut over Vardøya der kvinnene blir pinte i Slottet. Eg høyrer stemmene deira frå holet, mumling og skrik. Eg kjenner ei tung sorg i hjartet og flaksar hardt: utover Skagen, der moltene lagar raude teppe, over Seigrunnen med dei skimrande fiskeryggane, over Reinøya med magre blomsterstilkar på berga, over Hornøya med grotta i fjellsida og ut til Avløysa, før eg flyg innover mot land igjen.

Eg kviler på ein ny straum, kjenner at sorga har gjort meg vengetung. Ligg på straumen ei stund, stig og søkk på han, flaksar roleg med vengene. Bruset i fjøra og kjensla av å vere støtta av vinden døyver sorga mi sakte og litt etter litt blir eg igjen fylt av glede. Eg byrjar sjå på krusingane under meg. Det glimtar i blanke fiskeryggar og brått stuper eg ned, raskt under vassflata, grip tak ein fisk og stig opp igjen. Eg glupar i meg fisken, kjenner sporden sprelle i halsen.

Utdrag frå nytt manus.

Tannhjulet

2011-09-20T16:30:00.001+02:00

Bilete frå Soft City av Hariton Pushwagner

Eg har byrja jobbe igjen. Ikkje med det sagt at eg ikkje har arbeidd dei siste to åra: eg har arbeidd, berre ikkje for nokon andre enn meg sjølv, eller til faste tider på ein fast stad. Men no er eg altså tilbake i kategorien NAV kallar «lønsmottakar». Halv stilling i min gamle jobb, sju timar og trettifem minutters dag, månadsløn og fleksitid.

Eg har fått kontoret vegg i vegg med det førre. På det gamle kontoret heng framleis plakatane mine på veggen, står blomstrane eg arva i vindaugskarmen. Det nye kontoret er tomt. Når du snakkar gir det gjenklang i rommet. Det varer ikkje lenge, papirhaugane, bøkene og arkivmaterialet vil tidsnok byggje seg opp til nye stablar.

Utsynet er omtrent det same, men nokre nye bygg har reist seg ved dei gamle. Stundom blenkjer det i ei høg, gul heisekran når ho vender seg sakte mot meg. Eg følgjer henne med auga. Okergul heisekran mot babyblå himmel. Ikkje ei sky i dag. Regnet har teke eit opphald etter i dagevis å ha pøsa ned. Elva er stor, fossedrivet står høgt over bakken, fell som yr over vegen langs breidda.

Eg lurer på kor høg krana kan vere. Korleis det er å arbeide der oppe i det vesle, kvite buret. Sitje der og styre og snu, løfte og senke. Utsikta må vere formidabel. Bydelane i aust og vest, sentrum der nede ved fjorden, med blenkjande skyskraparfasadar, kuplar og spir og hustak. Sjøen og øyene, båtane som pløyer vatnet.

Eg skriv søknadar og offisielle brev, tek heisen ned i dei store magasina, leitar fram arkivmateriale, kopierer og sender ifrå meg. Sit ved datamaskina under vindauget, vender blikket mot verda for ein pause, ser eit fly som lettar. Ser hus og tre, eit kyrkjetårn, ser fuglane som stig og søkk, som svevar i slake sirklar.

Det er fint å vere tilbake. Kollegaene er dei same. Som om tida har stått stille og ingenting har hendt, sjølv om mykje har hendt, både for meg og dei. Arbeidet er velkjent, ligg i hovudet og hendene, ein kunnskap i beina når eg rundar hjørnet og ved ein feil går inn i mitt gamle kontor. Eg finn den same plassen ved lunsjbordet, glir inn i dei same rutinane. Lunsj klokka halv tolv, på terrassen viss det er sol, inne med avisa viss ikkje. Vi et saman, det er òg ein vane.

Det er fint å gå til jobb om morgonen, i skarpe skuggar, sterke solfelt. Dogg på glasverandaene på andre sida av gata når eg vaknar. Dogg på biltaka. Nokre gule blad på bjørka i hagen. Gni svevnen frå auga, ta ein trøytt dusj, vakne sakte. Hente avisa utanfor døra, ete, drikke kaffi, sjå sola glimte i vindauga midt imot. Opne balkongdøra og ta inn den kjølige morgonlufta.

Eg høyrer radio medan eg går. Kryssar den trafikkerte ringvegen, går vidare gjennom stille gater der folk kjem ut av dører, hutrar litt, luktar sjampo. Nokon les dikt i øyra mine og ein ny dag byrjar. No er eg ein av alle. No er eg ein del av alt saman.

For første gong på lenge er det noko som heiter kvardag og helg. Forskjell på måndag og fredag, onsdag og søndag. Plutseleg veit eg kva dato det er og kva nummer veka har. Plutseleg er tida mi inndelt i arbeidstid og fritid, ikkje berre eit samansurium av alt gjennom månadar og år.

Eg er blitt ein del av rytmen som rådar i byen. Menneske på menneske som vaknar og går til og frå jobb til same tider, kryssar parkar og gater, står på trikkar og bussar, går ut og inn gjennom ulike dører: arbeider, har fri. Eg er ein av dei identiske, grå mennene med hatt som Pushwagner teikna i «Soft City», eit tannhjul i maskineriet som får samfunnet til å gå rundt.

Spalte i Sunnmørsposten, fredag 16. september 2011

Shakespeare and Company

2011-09-17T18:08:00.003+02:00

Eg gløymte sjølvsagt kameraet mitt den første dagen i Paris, som den uerfarne turisten eg er. Eg tok likevel nokre bilete i låg oppløysing av den vidgjetne engelske bokhandelen, Shakespeare and Company, som visstnok var samlingsstad på 1920-talet for forfattarar som Ernest Hemningway, Ezra Pound og James Joyce. Dette er ei sanning med modifikasjonar, for bokhandelen som er der i dag er den andre Shakespeare and Company i Paris, den første og opphavlege stengte i 1941. Atmosfæren er like fullt fantastisk.

Shakespeare and Company har ei antikvariatavdeling, ein vanleg bokhandel og eit bibliotek med triveleg leserom i andre etasje, der ein kan fordjupe seg i ein god stol og ei rikhaldig boksamling eller klunke litt på eit piano, om ein er av den sorten. Det er fotoforbod i andreetasjen, men som den opprøraren eg er lurte eg meg til å ta eit par mobilbilete likevel, sidan der ikkje var nokon å forstyrre akkurat då. Etterpå sette eg meg i den grøne lenestolen i hjørnet, bladde litt i nokre bøker, lét roa senke seg medan eg lytta til Paris: studentane ved dei runde borda på utsida, tutinga frå bilhorn, trafikken og pianomusikken frå den unge mannen i det andre rommet.

Litt pretensiøse kan dei nok vere, ein del av dei som besøker denne bokhandelen, som er 22 år og set seg i eit hjørne med alpelue og les ei diktsamling, eller set seg til å spele, liksom uanfekta, inne i pianorommet. Men bokhandelen er verd eit besøk, om du bekjenner deg til pretensiøsiteten eller ei. Utvalet er stort, sjølv om eg måtte gå derifrå utan å ha funne verken den novellesamlinga eg ville ha eller ei passe tynn diktsamling til å ha i veska. Tjukkare bøker og romanar var der derimot nok av, i alle sjangrar ditt hjarte kan begjære.

Om du skal til Paris og er glad i bøker og stemningsfull atmosfære, vil eg anbefale at du tek turen til denne bokhandelen. Han ligg på Seinens venstre breidd, eit steinkast frå Notre Dame på Ile de la Cité - og fortvil ikkje om du ikkje finn han på første forsøk. Spør berre den kjekke servitøren på restauranten nedst i gata, eller gå tilbake der du kom frå og kryss den vakre hagen, på andre sida fortset Rue de la Bûcherie og bokhandelen er umuleg å gå glipp av. Han ligg i nummer 37.

Oppgåve 1. Skriv ei spalte til Nationen

2011-09-12T13:25:00.005+02:00

Det er ikkje alltid like lett å vite kva ein skal skrive. Anten ein skal skrive tekstar som denne, skjønnlitterære tekstar eller for den del; nye bøker. Stundom er hovudet heilt tomt. Kva treng ein då? Stiloppgåver!

Eg var ei av dei som elska å skrive stil. Medan dei andre elevane stønna over dei nitriste oppgåvene og utsette all skriving til aller siste kvelden før innlevering, skreiv eg med glede stil både på skulen og på fritida, under ei gul lyskjegle ved pulten på jenterommet i mørke haustkveldar, medan regnet piska mot ruta i ujamne kast.

Det kunne handle om kva som helst. Det var ikkje grenser for kor vidt og breitt ein kunne tøye ei aldri så tam og uspennande stiloppgåve, om ein berre la godviljen til. Det var her utfordringa låg: i å skrive noko heilt anna enn det som var forventa, både av læraren og ein sjølv, å fjerne seg frå det openberre. Og det beste av alt: å aldri vite kva som ville skje før ein sette blyanten på øvste linja i kladdeboka og byrja skrive.
Eg kan framleis kjenne kriblinga.

No er eg blitt vaksen og tek meg i å sakne stiloppgåvene. Som skribent og forfattar kan eg av og til drøyme om å få ei oppgåve med klart definerte rammer for kva eg kan skrive. Det kan stundom vere mykje meir morosamt å skrive ein tekst på ein måte nokon andre har bestemt, enn det kan vere å vere heilt fri, iallfall dei dagane ein føler at ein subbar rundt i sine eigne, opptrakka spor.

Kanskje er det av same grunnen eg liker å skrive historiske romanar. Noko strengare rammeverk enn faktiske hendingar og personar i historia kan ein vel ikkje finne. Om ein vel å ta det historiske på alvor blir utfordringa å vere kreativ innanfor dei rammene ein har akseptert, til dømes gjennom å prøve å utfordre det språket ein skriv i og den forma ein vel for stoffet sitt.

Også i filmverda finst det dei som trivst med strenge reglar og rammer. Dei danske dogmefilmskaparane, med Lars von Trier og Thomas Vinterberg i spissen, laga mange gode filmar i ein periode der dei underla seg sjølv eit kyskskapsløfte for filmskapinga. Det var ikkje lov å legge til lyd i etterkant, all lyd ein høyrte skulle bli til medan ein filma. Det skulle også vere handhalde kamera, noko som gir eit amatørfilmaktig preg til filmane, men samtidig skaper ein nærleik, som om det ein ser på verkeleg har hendt. Det kom fleire gode filmar ut av Dogme 95. Min favoritt er Vinterbergs «Festen», som er sterk og skakande og verd å sjå om du ikkje har sett han enno.

Då eg skulle skrive denne spalta klødde eg meg lenge i hovudet, og det einaste eg kom på er tema eg har skrive om før. Eg utlyste difor ein stiloppgåvekonkurranse på facebooksida mi for å få nye idear, heilt gratis frå venner og kjende, som den sunnmøringen eg er. Eg fekk mange gode forslag som eg noterer meg til seinare, nokre forslag frå broren min, som skal få stå ukommenterte, og ein del forslag eg allereie har brukt opp i tidlegare spalter her og der. Sidan eg enda med å ikkje bruke nokon av forslaga, men valde å skrive om å skrive stil i staden, kan eg jo nemne eitt av dei forslaga til broren min som ikkje nådde heilt opp denne gongen:

«Skriv om pølse og stappe».

Han skulle vore lærar.

Spalte i Nationen, laurdag 3. september 2011

Min stad er ei øy

2011-09-08T20:50:00.002+02:00

Gjerdehamna ved juletider.

Alle har ein stad dei kallar sin, alle har ein stad dei kallar heime. Min stad er ei øy. Ei lita øy, flat og grøn med kvite strender. Min stad er ei øy i havet, ei øy mot havet, mot vind og regn. Mi øy er ei øy i storm, ei øy i sol, ei øy med fuglar i flokete reir: det blir vår på øya, det veks smørblomstrar i veitene.

På øya smilte eg mitt første smil. På øya sa eg mine første ord, tok mine første steg. Då eg var barn sprang eg overalt på øya: på markene og sanden, på vegen, i fjøra. Då eg var barn sprang eg på ein gravhaug frå bronsealderen og vinka til bussen. Eg plukka tiriltunger på haugen og sukkertoppar, åt surgras.

Under føtene mine låg eit heilagt gravkammer. Under føtene mine låg spor etter liv eg ikkje kjende til, kulturar eg ikkje visste av. Verda var no og mi øy var mi. Min stad var ei øy med haugar og bussar, med marker og graner, dei før meg var vekke, det som telte var no. Kor mange før meg har kalla mi øy for si? Kor mange gjennom tusenar av år har vakse opp her, kjent seg heime, meint å eige denne jorda vi bur på?

Eg er frå ei line av fiskarar og bønder. Eg voks opp på ein gard med naust, med ein båt som gynga i hamna nedom. Då eg var barn fanst det åkrar og hesjar på garden, blei garn med fisk dregne opp i båten. Eg stod på kaia og fiska med stong. Drog eg opp fisk torde eg aldri å drepe han. Eg var i feil ende av familielina, den enden som ender tradisjonar.

Mi øy har kaier med rur, der olbogeskjel syg seg hardt fast til muren. Mi øy har svaberg med dammar, raude av algar, og groper med sand der kukelurane skimrar. Strandnellikar vaiar frå tuer, det er saltsmak på vinden. Måsane stuper, vrimlar kring båtar, skrik rundt ei snekke som kakkar utpå.

Eg leika i fjøra. Under våte steinar fanst kalde, små krabbar, fanst svarte krabbar som kravla i handa. Sjøen svelgde når eg kasta ut steinar. Langs fjøra stod makketne naust, lukta tjære, dei lente seg trøytt mot kvarandre. Det fanst rom mellom nausta. Eg kunne krype inn der og sjå verda på heilt nye måtar.

Mi øy har brenningar mot stranda: i mørkret er dei svarte og tunge, i lyset glitrande, blå med skumrender. Mi øy har strender i bogar, har iskalde bølgjer som vaskar over sanden. Mi øy har skodde som smeltar i havet, som renn i strimer, som pakkar oss inn i teppe, som skyer. Mi øy har ikkje fjell eller store skogar. Mi øy har myrer og barar, veiter og søyler, og djupe hol der ukjende dyr har bol. Mi øy har sauar og kyr, har kvithala rådyr som sprett over vegen i skyminga.

Det luktar bål på øya eg saknar. Markabrann, rusk som brenn, jonsokbål. Vind og bål, sol og vind, fuglevind. Når det blir vår trillar storspoven spelet sitt over øya. Når det blir sommar flyg svaleungane gjennom låvegluggen.

Mi øy har stille netter, når lyktene på andre sida av sundet lagar lysande vegar i vatnet. Å gå heim ei slik natt, høyre bårene mot stranda og spelet til tjelden i fjøresteinane. Eit lysskjer som dreg seg i ei stripe frå byen, over øyene rundt: eit gul-lilla skjer i ein blåsvart nattehimmel. Lyset endrar seg alltid her ute. Ingen morgon er heilt lik den førre, ingen kveld er den same som den neste.

Mi øy har lange tradisjonar, har spor etter liv frå tider vi har gløymt, vil ha liv etter oss lenger fram enn vi kan sjå. Våre eigne liv er blenk i sola, det er sommar og greinene vaiar i brisen. Snart er vi borte og alle vi kjenner.

Kanskje blir eg lagt i jorda her ute. Kanskje blir eg ein del av øya, av jorda og krinslaupet, som dei gamle i haugen blei tiriltunger og surgras der dei blei lagde, i kammer av stein.

Korleis er Giske om tusen år? Er utsikta den same: fjella ikring oss, bårene mot stranda, lyset i endelaus endring ute i havet? Og menneska, kven er dei? Er dei som oss? Kjenner vi dei allereie?

Først publisert i Giskespelavisa, juni 2011.

På galeien

2011-09-07T18:17:00.001+02:00

Eg er på ungdomsbokgaleien igjen. Slikt går i bølgjer.

I sommar har eg lese ein del vaksenbøker som ikkje retteleg har fenga meg, og har toppa det heile med å ta fatt på Michel Houellebeqc, De grunnleggende bestanddeler, no i haustinga. Resultatet er at eg har fått ein nærast ustyrleg trong til å lese ungdomsbøker.

Eg trur det handlar om å lese noko som er essensielt utan at forfattaren har gått inn for å forvanske eller intellektualisere over temaet for ein kvar pris. Ein del vaksenbokforfattarar føler dei må vise kor intelligente dei er og kor mykje dei kan, ved å ustanseleg drive namedropping, sitere frå ymse verk innanfor ulike fagdisiplinar og pøse på med fakta. Og det er greitt, det. Men akkurat no vil eg lese noko som er reint, noko som ikkje føler for å tilkludre forteljinga eller det menneskelege, som ikkje må vise seg fram. Eg vil hugse korleis det var å vere femten igjen, korleis det var når alt var sterkt og viktig og nytt, og eg vil klappe saman boka og ha kjensla av at eg er glad for at den tida er forbi og aldri kjem tilbake.

Eg byrja med å lese Natt på Frognerbadet av Sverre Henmo. Ei fin bok om ein fyr som er meir normal enn han sjølv forstår. Om å vere ung, lære å stå for det ein sjølv meiner, finne ut kva som er det rette, uavhengig av kva andre i kompisgjengen synest. Ei bok om Oslo og ei bok om kjærleik, om einsemd og om tap. Ei bok det var vanskeleg å legge ifrå seg, som eg håper når fram til gutar også, ikkje berre til jenter. Boka fekk Kultur- og kirkedepartementets pris for beste barne- og ungdomsbok i 2008

I dag har eg vore på biblioteket, der eg henta ei bok eg hadde bestilt og leitte ei anna fram frå hylla: Mitt bankande hjarte av Alf Kjetil Walgermo og Juli av Tania Kjeldset, to kritikarroste bøker eg ser fram til å lese.

Sunnmøring? Eller berre glad i tilbod?

2011-09-01T17:41:00.001+02:00

Då bør du ta deg ein tur på bakgardssalet til Samlaget, Oktober, Spartacus, Pax, Bokvennen/ Vidarforlaget/ Transit, Humanist, Dreyer, Manifest, Omnipax, Akademisk Publisering, Pegasus og (puh) Minuskel, i Huitfeldts gate 15 i Vika i Oslo. Tusenvis av gode og veldig rimelege bøker.

Sjølv gjekk eg for så mykje eg fekk plass til i famna, med haka som grense, og kom heim med to bokposar eg gler meg til å ta fatt på. Eg har vore på salet kvart år og kjem alltid heim med masse god litteratur. Årets fangst:

Olav H. Hauge og Bodil Cappelen: ABC (ei fantastisk fin lesebok med hane utanpå)
Rune Christiansen: Krysantemum (har lenge vore nyfiken på denne forfattaren!)
Per Petterson: Jeg forbanner tidens elv (må lese meir, eg likte så godt Ut og stjæle hester)
Brit Bildøen: Litterær salong (som eg har hatt lyst til å lese sidan ho kom)
Janosch: Med tigeren og bjørnen til Panama (å, nostalgi!)
Helle Helle: Ned til hundene (eg prøver igjen)
Selma Lagerlöf: Dagbok for Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf, Et barns memoarer og Mårbacka (etter å ha lese Dagbok... for nokre år sidan, kjende eg at eg ville ha meir)

Og endå var der mykje eg ikkje fekk med i famna. Kanskje eg må ta ein tur til i løpet av helga? Det er ope heilt til laurdag klokka 16.

Farvel, sommar

2011-08-30T15:51:00.002+02:00

Det blei to sommarbøker i år, The Summer Without Men av Siri Hustvedt og Sommarboken av Tove Jansson, begge gåver til fødselsdagen min i mai.

Den første av bøkene las eg ut før eg tok andre del av ferien min i juli, den siste las eg ut i går kveld. Eg kom til det punktet i Sommarboken der hytta blir stengt for hausten og vinteren, det er august med bråmørke netter, akkurat slik vi har det akkurat no. Vi pakkar ned sommaren og seier velkomen til hausten, håper på nokre siste glimt av sol og varme, men kjenner det kjølige draget i lufta vide seg ut og kome oftare.

Jau, sommaren er over på så mange måtar. Som eit vemod og som ein letnad.

Og bøkene? Ja, eg fann då noko å like i begge, sjølv om ingen av dei løfta meg av bakken. Eg tenker at eg ein dag kjem til å lese meir både av Siri Hustvedt og Tove Jansson. Og tenker eg er klar for mummibøkene, snart, også.

Ein sommar

2011-08-22T17:55:00.001+02:00

Gut på sand, Giske. Fotograf: Tone Lise Basso

Ein sommar var her og no er han borte. Det har ikkje vore den beste. Det har ikkje vore den verste, heller.

Når eg skriv desse linjene har eg nett kome att frå Aust-Finnmark, frå ti grader og vind, bærsøt frå vidda, taresalt frå havet. Eg har plukka molter og ete russekrabbe og gjort så ivrige notat i den vesle, raude boka at eg mista pennen min i Vestervågen. Der ligg han no og rullar mellom vinkande tareblad. Kva skriv han der?

Eg har hatt noregssommar i år. Eg har bada tre gonger i Bunnefjorden, men ikkje blitt brun. Eg merka det i dag, då eg gjekk ut i atten grader og sol på Torshov, til butikken i korterma bluse og bleike armar, saug sakte til meg av varme strålar, kjende det første draget av haust i lufta.

Eg skal spare på dei gode minna. På varme kveldar med mygg og plutseleg styrtregn, i hagar, på terrassar og fortauskafear. Eg skal spare på festivalane, på Patti Smith og regnet som hadde pøst i to dagar, før det stoppa akkurat då ho gjekk på scena. Eg skal spare på turar ned i fjøra, på den natta vi sat lent mot ein gammal naustvegg, vinden var sterk. Eg skal spare på julibålet vi tende på ein sand. Ungar og vaksne, lusekufter og sand mellom tærne, det iskalde vatnet mot leggane og mørkret som pakka seg tett kring oss i lyssirkelen, før det like etter byrja lysne igjen.

Eg skal spare på dei lange nettene. Eg skal spare på dei lange dagane.

I skrivande stund er det tre dagar igjen før sommaren er over. I morgon fer eg på den årvisse hytteturen med jentene. Vi skal køyre to timar frå Oslo til ei hytte i skjergarden. Vi skal setje oss i sola på altanen, håpe på godt vêr så vi kan ta årets siste sjøbad i blankt vatn, oppvarma av ein lang sommar, mjuk sandbotn og skarpe skjel under føtene. Vi skal sove godt og snakke lenge. Vi skal vere saman, det er viktigast.

Det har ikkje vore den beste sommaren. Det har ikkje vore den verste, heller. Det har vore gode dagar, det har vore kjekke stunder. Det har vore forferdelege opplevingar som har skaka oss til vårt inste.

No kjem hausten og reinsar oss litt. Blada blir raude og gule, lufta blir skarp, dagane klare før stormane kjem. Vi kan late att auga og lufte dei varme hovuda våre i vind. Vi kan late regnet skylje over oss, kjøle oss ned, gjere oss reine. Så kan vi gå inn og finne varme. Vi, dei heldige, som har varme å finne.

Eg skal arbeide denne hausten. Eg ser fram til det. Eg vil arbeide mykje, eg vil vere streng som hausten er streng, klar og fokusert, ikkje utflytande og lat som ein sommar. Eg lengtar mot hausten, slik eg har lengta til sommaren, når det ikkje har vore sommar. Kanskje lengtar eg alltid til det som ikkje er. Kanskje er det slik for menneska, at vi må lengte.

Etter hausten kjem førjulstida og eg liker førjulstida. Lyktene og julestjernene, lysa i mørkret, fargane og forventningane. Eg liker å reise heim til mørke kveldar og vind som uler, og inne er det lunt, fyr på peisen og gule lampar og mørkret som stangar mot vindauget, som stenger oss inne i vårt eige lys.

Så kjem eit nytt år og eg liker det nye. Nokre snøskitne månadar går, så byrjar det spire igjen, det blir vår. Eg liker vår. Eg har ikkje ord for våren. Berre at han er det finaste eg veit.
Og med våren byrjar eg å gle meg til sommar. Ein heilt ny sommar, ikkje slik han var i fjor. Ein sommar utan sorg, finst det?

Eg lengtar ikkje etter sommar no, eg lengtar vekk. No er han snart over. Berre ei helg igjen, så tek eg haust.

Spalte i Sunnmørsposten, 19. august 2011

Sjølvomsorg

2011-08-21T14:43:00.000+02:00

Eg kan byrje denne bokomtalen på same måte som eg byrja teksten om Trude Marsteins Plutselig høre noen åpne en dør:

Ikkje alle menneske burde få barn. Nokre klarer ikkje å gi barnet den oppveksten og tryggleiken det fortener, særleg ikkje som åleineforsørgarar. Nokre menneske er for egoistiske til å kunne vere gode foreldre. Dessverre finst det ingen personlegdomstestar ein må avlegge før ein får lov til å bli gravide.

Eg har lese romanen Kjærlighet av Hanne Ørstavik, som blei utgitt første gong i 1997. Det er ein tynn, liten roman, med eit hjarteskjerande innhald som heng att i lesaren lenge etter at boka er sett tilbake i hylla. Som romanen av Trude Marstein som kom tre år seinare, handlar også denne boka om ei ueigna mor og eit barn som er fullstendig lovprisa moras nykker og behov. Men i motsetnad til Marsteins bok er det ikkje brå og uventa aggresjon og psykisk terror som skaper eit utrygt forhold mellom mor og barn, men den distansen som ligg mellom dei, som mor har sørgja for ved sin ekstreme sjølvomsorg. Mor har omsut for sine behov, for sine lyster og kjensler, for sin vakre utsjånad, men mor hugsar ikkje like lett på barnet, på når barnet har bursdag, om barnet har det godt. Mor tek det for gitt at barnet er på rommet sitt og søv og går sjølv og legg seg utan å sjekke, medan vi veit at barnet står utanfor ei låst dør ei bitande kald vinternatt, utan å klare å kome seg inn.

Ein kan seie: det er heldigvis berre ein roman. Og sjølvsagt håper eg det ikkje finst slike foreldre som Vibeke i Kjærlighet. Men eg er redd det gjer det, fleire enn vi trur. Dei finst overalt.

Glødepunkt

2011-08-19T18:12:00.002+02:00

Eg har lese ei bok som eg elska. Eg er ikkje uhilda, ho som har skrive den er ei god veninne av meg. Likevel: eg tilrår boka, for eg trur ikkje berre det er dei som kjenner forfattaren som vil ha glede av denne, men mange, mange av dykk andre, òg.

Han vert liggande litt på årane, ser opp på garden sin. Liten og forkomen ligg han der oppe på høgda, på kanten av steinbrotet. Dette enorme brotet som grev og grev seg lenger inn mot husa, krummar seg kring markene og gneg litt av dei for kvar dag. Berre ein vel hundre meter frå løda no. Så langt dei kan kome. Der startar garden til Oksen, der ligg steingarden hass oldefar som eit skjold kring Kvennbakkane. Det er dit, men ikkje lenger. Nei, så fan, ikkje lenger.

Frå her ute på fjorden ser det ut som løda står og bikkar heilt ute på kanten. Heng i lause lufta, skjelvande over det olivingrøne gapet nedanfor. Eit krater. Eit verkjande sår som spyr ut grøn materie. Eit gigantisk månelandskap inst i fjorden, midt i bygda. Korleis det stadig veks, vidar seg ut, fangar inn, flatar ut og jamnar med jorda, gjer alt det kjem over om til sand.

Mineral Vest utvinn olivinsand i den vesle Steinsetbygda, inst i ein fjord på vestlandet. Menneska i bygda lever med bedrifta: lever på, av og med henne, arbeider der, lèt seg øydelegge der. Sjefen Sjølv får ein dag hanka inn ein helsikens svær ordre og arbeidarane byrjar murre endå meir enn før. For å løyse problema leiger bedrifta inn finske arbeidarar, som kjem i ein blå buss og slår seg til i brakkene nede på kaia. Leigearbeidarane er eit friskt pust i den vesle bygda og snart byrjar kvinnfolka å trekke ned til brakkene om kveldane, medan mannfolka blir stadig meir forbanna.

Dette er ein roman om korleis eit lite samfunn blir gjort hjelpelaust i møtet med industrien og kapitalkreftene. Det er ein roman om arbeid, ein roman om å prøve, men ikkje få det til, om dei djupt menneskelege spørsmåla: om å leve eller gå til grunne, om å føre familien og tradisjonane vidare eller mislykkast i forsøket. Menneska vi møter - Oksen, Guttorm og Margunn, Trælen og Brit og Sjefen Sjølv - er skildra med varme og menneskeleg innsikt: sjølv den største staur kan ha gode sider, kan redde livet til ein fugl som ligg fastklemt mot ein silovegg.

Språket er poetisk, rått og frodig. Det er lett å sjå at dette er ein poet som skriv prosa. Det er òg lett å sjå at dette er ein forteljar som skriv poesi. Hilde Myklebust har gitt ut sin første roman. Eg trur ikkje det blir den siste.

Her kan du lese byrjinga på Glødepunkt.

Draumanes Oppland

2011-08-17T12:00:00.004+02:00

Lilleputthammer, 1984.

Eg sit i andre etasje på lågprisekspressen på veg til Vinstra, der eg skal snakke om språk og skriving og bøkene mine til Målungdomen som er på sommarleir. Vi har passert Lillehammer, det regnar og plutseleg ser eg barndomen min på utsida av vindauget.

Då eg voks opp på åttitalet fanst ikkje Syden. Sommarferie betydde bilferie og bilferien blei praktisert innan rimeleg køyreavstand, rundt omkring i Noreg og over grensa til Sverige. Sommarferie var å ha med telt, men ende med å leige hytte, og av og til unne seg hotellrom med ekstraseng når det var tid for litt komfort. Ete hotellfrukost. Gå i baren om kvelden. Kjøpe ein drink med paraply. Eg fekk ein Tom Collins driver, så sette vi oss i ein tung skinnsofa og kika på tremannsorkesteret frå Ungarn som spelte opp til dans med paljettar og glans.

Baksetet var mitt. Der sat eg og song til eg blei svolten, bilsjuk og sur og foreldra mine måtte mate meg. Vi svinga inn på den finaste rasteplassen vi fann og sette oss til bords, noko mor foreviga med fotoapparatet: Eg og pappa på ein rasteplass i 1984, eg har same hårsveisen som i dag og pappa har på den blå strikkakufta eg har byrja bruke.

Når eg hadde fått mat, var eg blid igjen. Og slik gjekk feriedagane. Frå sjåverdigheit til sjåverdigheit, frå rasteplass til rasteplass, frå campinghytte til campinghytte, heile vegen til Oppland. For det var i Oppland det skjedde. Det var Oppland som var draumanes fylke på åttitalet. Særleg ein campingplass i Gjøvik var populær blant giskingar. Sommaren 1984 då vi var innom, var minst seks av tremenningane mine der, i tillegg til ein gjeng andre – menningar. Gjøvik var «the place to be».

Eg sit i bussen og Lilleputthammer kjem opp på sida av vegen. Miniatyrhusa er akkurat som før og eg hugsar korleis det var å vere fem år og gå inn i dei og korleis det var å køyre bil på ei bane. Eg har eit bilete av meg sjølv frå den bilbana. Eg er fem år, har rett lugg, lang flette og køyrer konsentrert rundt i ein raud, liten kassebil. Fleire av vennene mine har nett det same biletet, med seg sjølve der eg sit.

Etter å ha sett Lilleputthammer blir eg besett av tanken på å få eit gjensyn med den andre store attraksjonen frå barndomen: Hunderfossen. Men eg hugsar ikkje kor Hunderfossen ligg, så eg ser og ser, men ser ingenting, og så stoppar bussen på Vinstra.

Det er ikkje første gongen eg har speida etter trollet på Hunderfossen. Kvar gong eg har teke toget til og frå Trondheim, og toget har stansa på Hunderfossen stasjon, har eg sett, men aldri har eg fått auge på nokon fornøyelsespark. Kva er det som er så viktig med å sjå igjen Hunderfossen?

Eg hugsar dei viste Ivo Caprino-filmar inne i trollet, om Oskeladden og Reveenka. Eg hugsar eg vaska fram gull i ein kunstig bekk, at eg køyrte endå ein liten kassebil. Eg hugsar eg vassa i ein dam og mista den fine genseren mamma hadde strikka til meg. Dei er liksom gullstrålande, desse minna. Som filmscener tekne med draumefilter.

På vegen tilbake til Oslo tek eg toget. Eg sit i komfortvogna med aviser og kaffi og har heilt gitt opp håpet, då Hunderfossen stasjon blir annonsert. Og denne gongen klaffar det. Men kanskje bør ein ikkje oppsøke dei store opplevingane frå barndomen på ny og heller late dei leve i minnet, som skinande skattar. Kanskje bør ein ikkje lese opp igjen yndlingsbøkene, sjå opp att filmane eller ta turen til barndomens store ferieattraksjonar.

Trollet på Hunderfossen står der, det. Men for meg er det blitt atskillig mindre med åra.

Spalte i Sunnmørsposten 22. juli 2011

Legg ikkje ditt liv i mi hand

2011-08-15T15:45:00.007+02:00

Legg ikkje ditt liv i mi hand
om min kjærleik er svar
min kjærleik er også eit rop i motvind

legg ein blom i mi hand
ein tusenfryd i dag
ein tistel i morgon
og den lækjande urt
som veks av tårer

legg ein fugl i mi hand
ein pjusket liten fugl
så stryk eg han vakker
og lærer han å flyge:
Kom tilbake når du vil

legg di hand i mi hand
så er vi sterke saman
så er vi svake saman
så er vi saman

men tyng meg ikkje ned
med din kjærleik
legg ikkje ditt liv i mi hand
lev sjølv –

Åse-Marie Nesse

Let Love Rule

2011-08-09T12:00:00.015+02:00

I timane, dagane og vekene etter dei forferdelege, uforståelege og meiningslause terroranslaga i Oslo og på Utøya har vi fått oppleve noko godt i landet vårt, noko eg aldri hadde våga å forvente. Vi har sett folk samlast i kjærleik og ikkje i hat. Ein sterk kjærleik, eg kjenner han i bringa, kjenner han breie seg utover i ringar, frå alle menneska eg kjenner og frå alle eg ikkje kjenner. Omsorga, omtanken og kjærleiken er enorm, ei ugjennomtrengeleg kraft. Eg sørgjer og kjenner kjærleiken treffe meg midt i hjartet, ei stor bølgje av kjærleik rett inn i den kvalmande sorga.

Mange av oss har mista nære og kjære; familie, venner, skulekameratar, kollegaer og naboar. Vi kjenner alle nokon som sørgjer over sine høgt elska, mange av oss har lidd personlege tap. Vi har alle mista altfor mange av våre medmenneske.

Eg sat fleire kilometer unna Oslo sentrum då bomba small, likevel høyrte eg henne. Først trudde eg det var eit kraftig toreskrall og drog ut kontakta til datamaskina. Nokre minutt seinare skjønte eg at det var noko heilt anna som skaka byen.

Eg følgde nyhendesendingane frå dei første minutta. Sjokket var enormt, eg trur vi alle sit att med den same kjensla: at dette var ufatteleg. Bombeattentatet på regjeringskvartalet var noko vi kanskje kunne venta oss, men likevel ikkje var førebudde på. Eg byrja sende tekstmeldingar til venner i Oslo, venner som kunne tenkast å vere i området det skjedde. Dei fleste svarte at dei var i god behald. Ein svarte ikkje.

Eg skulle reise heim med fly den kvelden. I byrjinga slo det meg ikkje at det kanskje ikkje var trygt å reise, alt var så uverkeleg desse første timane. Så kom meldingane om at Oslo S var stengt, folk blei råda til å halde seg heime. Eg vog for og imot, til slutt tok eg sjansen og reiste. Eg ville til familien min.
På bussen og flyet sat eg i djupe tankar. Dei kjentest større enn kroppen, som hadde dei ikkje nok plass innanfor huda. Eg tenkte på min venn som ikkje gav lyd frå seg. Eg tenkte på dei som står han nærast. Eg håpa så inderleg at det skulle gå bra med han, at han var trygg. Det tok lang tid før eg skjønte kva som føregjekk på Utøya. Først då eg kom heim den kvelden byrja eg forstå omfanget av tragedien.

Eg er så glad for alle eg bryr meg om som ikkje fall for hatet og vondskapen denne fredagen. Eg er så takksam for at eg ikkje var i skotlinja. Eg er så uendeleg lei meg for dei som ikkje var like heldige. Min venn var ein av dei.

Nettene har vore verst. Å klare å sovne frå alle bileta, orda, tankane og kjenslene ein tek med seg inn i mørkret. Eg måtte skrive om det. Om kjærleiken og hatet. For vi har skjønt noko dei siste vekene. Vi har skjønt til fulle at vi ikkje kan eller vil nedkjempe hat med hat. Vi vil ikkje svare hat med hat. Vi kan ikkje få våre døde og elska tilbake gjennom hat.

Lenny Kravitz har ein låt eg høyrte mykje på som ung, og denne låten kom til meg ei av dei første nettene etter terroråtaka. Teksten passar underleg godt for den siste tida:

Love is gentle as a rose
And love can conquer any war
It's time to take a stand
Brothers and sisters join hands
We got to let love rule
Let love rule

Akkurat det gjer vi. Vi lèt kjærleiken sigre.

Spalte i Nationen laurdag 6. august 2011

Tilbake til Skallelv

2011-08-07T21:33:00.001+02:00

Eg har kome tilbake til den nær avfolka bygda ved Ishavet der far min voks opp. I går deltok eg på 20-årsjubileet til bygdelaget i Skallelv der eg las ein tekst eg skreiv for eit år sidan, etter at eg hadde vore i Skallelv for første gong på femten år.

Det blei mange våte auge under opplesinga og flott for meg å oppdage at det eg hadde skrive trefte så mange skallelvværingar midt i hjartet; at det eg føler for denne bygda er det same som dei også føler, som både har vakse opp her og vore her mykje, mykje meir enn meg. I år var eg så heldig at eg fekk overnatte i eit hus i bygda, med vakker utsikt over elva og sandneset på andre sida, over hav og hus; ei turkis rand i den blågrå sjøen som glitra, lakseender som sumte oppetter elva, terner i raske formasjonar over himmelen og bølgjer som braut mot mjuk, kvit sand.

Her kjem innlegget på ny, «til glede for nye lesarar».

EI BYGD VED ISHAVET

I august reiste eg nordover saman med familien min, til staden far min vart fødd og voks opp, ei lita bygd ved Ishavet, Skallelv.

Bygda ligg så fint langs elva og havet, ferskvatn møter sjøvatn, sanden er kvit, sauene kvite, husa nymåla og elva blank. I sol speglar saunaene seg i elvevatnet, vaier sibirvalmuene i graset, sit måsungane så stilt på hustaka.

Ovanfor bygda strekker vidda seg ut. Den grønbrune vidda, med moltemyrer og blåbærlyng, med krøkebær og myrull. På åsranden siluetten av ein rein. Eg går frå tue til tue, moltene lyser, eg plukkar dei, ei etter ei, plukkar tua rein for mogne bær, rettar ryggen, speidar etter neste tue. Tenker berre på bær, høyrer svuppa støvlane mine lagar når eg trekker dei opp frå myra, ein fugl stiller seg opp og syng, ein frosk kryp sakte opp frå vatnet.

Eg puttar ei bær i munnen, høyrer dei finske orda og setningane i hovudet, tenker på farmora mi, korleis ho gjekk her og plukka. Korleis ho knytte skautet, korleis stemma hennar høyrtest ut, kva ho sa, kva ho song.

Vi plukkar på Villapääjänkkä, Ullhovudmyra, der myrulla nikkar frå magre stilkar. Her brukte far min å plukke då han var liten. Her kjem vi attende, seksti år seinare, framleis er det bær på marka, sjeldan såg eg far min så glad som etter ein tur hit.

Posta første gong 26. september 2010. Foto: Privat. Skallelv august 2010.

Sand og bål

2011-08-01T14:00:00.000+02:00

Rare dagar, mykje sorg og kvalme.
Det hjelper å vere på ei strand, høyre bårene, kjenne dei.
Det hjelper å tenne bål på ein liten sand, grille nokre pølser, vere saman.
Det hjelper å late natta pakke seg kring bålet som sprakar.
Natt og sand og stjerner. Det hjelper.

Kjærleiken finst

2011-07-25T16:05:00.000+02:00

vi må late kjærleiken sigre.

Ok,

2011-07-13T23:13:00.002+02:00

Skrivestove på Malmøya, med Siri Hustvedt, kvitvin, katt og badehandduk.

litt bading likevel, då.

Eg veit eg skreiv du ikkje vil møte meg på stranda i sommar. Det er for så vidt ikkje løgn, sjansen for at akkurat du møter meg på ei strand, er forsvinnande liten. Men det betyr ikkje at ingen har sett meg på ei strand, for eg har bada. Eg må innrømme det. Tre gonger, i sjøen.

Førre veke dukka eit uhyre passande tilbod opp. Om eg kunne vere hus- og kattepassar på idylliske Malmøya i Oslo? Bu i eit stort hus med hage og to minutt til næraste badeplass, alt medan byleilegheita mi er innpakka i stillas og grøn netting, for ikkje å snakke om skjemma av støy?
Ja, ok, då. Eg kan ofre meg, sa eg.

Det blei litt skriving der ute. Men mest blei det kos med ein liten katt, sitjing på terassen utover dei lyse kveldane, kveldsutflukter til svaberg med utsikt til sola som gjekk ned, kveldsbad, morgonbad og midt-på-dagen-bad, åleine eller saman med venner.

Men no er eg tilbake i kvardagen. Ikkje meir bading, no, ingen fleire kattar, berre skriving. Eg lovar (nesten).

Biblioteksommar

2011-07-12T21:56:00.002+02:00


Tenk å skrive på eit slikt bibliotek (Trinity College, Dublin).

Eg søker tilflukt på biblioteket. Ute regnar det og er lummert. Sommar i Oslo. Slik har det vore dei siste åra. Varmt og vått og klamt.

Eg har planlagt å skrive denne sommaren, skrive heile juli. Ikkje ein brun bikinisommar på stranda, men ein bleik skrivesommar innandørs. No hadde eg ikkje blitt brun likevel, i dette vêret, det er like greitt å arbeide. Men kor skal eg gjere av meg?

Då eg kom tilbake til byen for nokre dagar sidan var huset eg bur i dekt av stillas og grøn netting. Leilegheita er grøndunkel og klam, eg kan ikkje ha balkongdøra open om natta, nokon kan klatre rett inn. Om dagen står arbeidarane utanfor vindauga med kvite arbeidsklede og skyggeluer og kikar inn på meg. Dei piggar den gamle murfasaden og legg på nye lag med murpuss, seinare skal det bli vaska og måla. Murklumpar drattar nedetter stillaset, smell og kling mot stålkonstruksjonane. Balkongen er trist og full av murstein.

Eg får klaustrofobi i den mørke, tette leilegheita. Ikkje dagslys og ingen stad å gjere av seg utan å bli glodd på, for eg orkar ikkje leve eit liv bak stengde gardiner, i kunstig lys. Så eg rømmer. Kanskje er det godt med miljøendring. Kanskje har både eg og skrivinga godt av nye omgivnadar å arbeide i?

Eg prøver min lokale biblioteksfilial. Ein god ting med å bu i ein storby er at biblioteket er lett tilgjengeleg overalt. I alle bydelar – som er som småbyar i byen, med skule, kyrkje, kafear, parkar, sushisjapper, vinmonopol, postkontor, kanskje ei elv – er det eit bibliotek. I min bydel ligg det i fem minutts gangavstand frå der eg bur. Eit stort og lyst bibliotek med godt utval for både store og små. Svale lokale med utsikt mot gata, der dei blå trikkane glir forbi og allslags menneske passerer, til fots og til hjuls.

Eg blir stadig meir glad i biblioteket dess eldre eg blir, både som kulturinstitusjon og som opphaldsstad. Eg bruker det mykje, både for å sjekke ut ny og gammal skjønnlitteratur og for å finne bakgrunnsstoff til skrivinga. Eg låner filmar og les aviser og tidsskrift når eg er innom. Eg trivst på biblioteket. Folkebiblioteket bruker eg mest, men eg har òg stor glede av dei gode spesialbiblioteka. Både det moderne Universitetsbiblioteket og det ærverdige Nasjonalbiblioteket, med sine flotte salar og rom, med sin vakre lesesal og endelause utval av alt ein måtte ha behov for å slå opp i. Ein god stad å arbeide på.

Biblioteket er nesten for godt til å vere sant. Her kan ein låne all slags litteratur og om dei ikkje har det du treng, bestiller dei det til deg. Ein kan låne ei bok i Bodø og levere henne i Grimstad utan ekstra kostnad. I tillegg ser bibliotekarar alltid ut til å vere fine menneske. Eg har sjeldan treft nokon som ikkje gjer det dei kan for å hjelpe lånarane. Bibliotekarar må vere ekte idealistar, som lever med og for litteraturen. Kva skulle alle litteraturelskarar gjort utan dei? Og kva skulle vi forfattarar gjort? Ei bok kan forsvinne frå bokhandelen og vere utselt frå forlaget, men i biblioteket døyr ho ikkje. Iallfall ikkje på veldig, veldig lenge.

Endå ein trikk glir forbi og eg har allereie fått gjort ein god del av dagens dont. Det var effektivt å skrive her, eg prøver igjen i morgon.

Spalte i Nationen, laurdag 9. juli 2011.

Skrivejuli

2011-06-30T14:24:00.002+02:00

Det blir ikkje ein strandsommar, ein brun bikinisommar. Dette blir ein bleik skrivesommar, innpakka i grøn netting.

Mellom dei to feriane mine har eg tre juliveker i Oslo eg har planlagt å nytte til intens skriving. Eg vil ha ferdig eit manusutkast til 1. september, det kan gå om eg får arbeidsro. Men kor skal eg arbeide?

Då eg kom heim i går kveld etter mine to første ferieveker, var huset eg bur i dekt av stillas og innpakka i grøn netting. Balkongen min og alle møblane var dekte av murpuss. Eg var ikkje heilt uvitande om at dette skulle skje. Sameiget eg bur i hadde gitt beskjed om at det ville bli oppussing av fasaden "ein gong mellom mai og september", men då eg reiste 15. juni var det enno ikkje sett opp beskjed om å rydde balkongar. Fem dagar seinare var arbeidet like fullt i gong.

I dag vakna eg til ei innestengt og grøndunkel leilegheit. Utanfor drattar murklumpar nedetter det høge stillaset og nokre etasjar lenger oppe høyrest stemmer, steg og skraping. Nokre gonger rører stillaset på seg og eg skjøner at folk beveger seg der oppe. Elles er det nokså stilt, til så lenge. Men lyset er borte. Kor skal eg skrive no?

Det spøker for arbeidsroa om eg ikkje finn ei anna løysing. Kanskje er dette sommaren der eg endeleg får iverksett tanken eg hadde då eg gjekk inn i heiltidsskrivinga for snart to år sidan: å skrive andre stader enn heime. I første omgang skal eg prøve mitt lokale bibliotek. Går ikkje det, finst der kafear og andre bibliotek. Eller kanskje eg skal ta kontakt med skriveloftet på Litteraturhuset?
Uansett kva: du møter meg ikkje på stranda i sommar.

Det beste for barnet

2011-06-25T21:35:00.000+02:00

Kva inneber det å vere foreldre? Kva slags ansvar medfører det, kva slags plikter, kor store offer av det som var eins tidlegare liv, kor stor avstand til den ein kalla seg sjølv?

Eg har ikkje eigne barn, men eg er svært glad i barn. Eg reagerer, som andre kvinner, på barnegråt, som om det var nokon som sleit laust hjartet i meg. Barnegråten er frå naturens side konstruert så gjennomtrengande at ein ikkje kan gjere anna enn å få han til å stoppe: løfte barnet, vogge det, freiste tilfredstille behova det måtte ha.

Eg har skjønt korfor små barn luktar så godt. Eg har avslørt korfor eg smiler når eg ser dei, korfor eg blir mjuk i hjartet. Det heile er ein stor og genialt utført del av konstruksjonen menneske. Det er nedfelt i genane mine at eg skal ha denne trongen til å bere fram mitt eige barn – eller i det minste ta vare på andre sine. Kanskje er livets sjølvopphaldsdrift den sterkaste krafta i universet. Kanskje finst det inga anna meining med livet enn denne: å føre sjølve livet vidare.

Det er på grunn av den biologisk nedfelte omsorga for barnet og det djupe behovet for at barnet skal ha det trygt og godt, at det å høyre om omsorgssvikt er så oppskakande. Det er umuleg for meg å forstå at nokon kan skade sitt eige barn. At nokon kan mishandle det, terrorisere det, skremme det, frårøve det grunnen under føtene og den basen av tryggleik alle menneske treng og har krav på.

Men det finst mange måtar å skade eit barn på, ein treng ikkje mishandle det eller forgripe seg på det. Det finst frårøving av tryggleik. Foreldra kan ha eit usunt forhold til alkohol, ikkje vere til å stole på når det gjeld, dei kan heile tida krangle og vere sinte i stemmene, dei kan slå kvarandre. Foreldre kan vere så oppslukte av å behalde sitt gamle liv og sitt gamle sjølv at dei ikkje klarer å ta det store ansvaret som faktisk følgjer å setje eit nytt liv til verda. Foreldra kan vere for oppslukte i seg sjølve. Og er ikkje ein del av det å bli foreldre å setje nokon andre enn seg sjølv først?

Eg las nettopp ein roman som opprørte meg. Plutselig høre noen åpne en dør av Trude Marstein handlar om ei intelligent og tilsynelatande ressurssterk åleinemor som har hovudansvaret for ei jente på fire år. Hovudpersonen held på med hovudfaget sitt på universitetet og lèt seg oppsluke av prosjektet i så stor grad at ho ikkje klarer å ta seg av dottera. Ho byrjar mislike at barnet er der, at det stiller krav og treng henne. Den dysfunksjonelle mora vekslar mellom å gi barnet overdriven omsorg og valdsame, skremmande kjærteikn, og å drive omsorgssvikt mot barnet: skade henne, også fysisk, men aller mest kjenslemessig og mentalt. Den unge mora driv psykisk terror mot si fire år gamle dotter og medan ho gjer det, analyserer ho det ho gjer, skjøner at ho bør slutte, at ho bør skjerme barnet frå seg sjølv, men klarer ikkje å ta seg saman, trass innsikta i det ho er i ferd med å gjere: øydelegge ein barndom, kanskje øydelegge eit liv.

Boka er forferdeleg, men også medrivande lesing. Nøkternt fortalt, utan fakter eller ytre dramatikk, berre dette snikande ubehaget som veks og veks i deg, side for side.

Det verste med boka er at ein til dels klarer å forstå mora sin frustrasjon over den irriterande ungen, den utspekulerte jenta som gjer det ho kan for å få det som ho vil. Endå verre er det at redsla grip tak: tenk om eg blir ei like udugeleg mor som ho i boka. Tenk om eg ein gong øydelegg eit anna menneske. Det er eit enormt ansvar å bli foreldre. Det er ikkje ein menneskerett.

Spalte i Sunnmørsposten, 24. juni 2011

Når klokkene ringer

2011-06-13T14:54:00.003+02:00

Livets dans av Edvard Munch. Kan du høyre?

Lyden av sommar: storspovar som lettar, måseflokkar som skrik etter fullasta fiskebåtar; lyden av ein fôrhaustar, ein grasklippar, eit fly; ein motorbåt, ein radio og små lam som brekar frå marka.

Lyden av vinter: ei snøskuffe som skrapar, ei skjor som skvatrar, steg som knirkar, ski som glir i sporet.
Høyrer du? Og om du høyrer: kan du sjå, kan du føle?

Tenk deg ein film utan lydeffektar. Ein heilt still spenningsfilm, utan skumle strykarar og plutselege orkesterbrak. Kor høgt sprett du i stolen utan lyd? Kor lett lever du deg inn i handlinga? Utan lyd blir det som det gamle fjernsynsteateret: stille kulissar og dørgande kjedeleg. Med dei rette lydane blir alt annleis. Lydar fargelegg verda, fargar oppfattinga di av henne, skaper bilete, samanhengar og meining.

Tenk deg ei verd heilt utan lydar. Ingen lyd gjennom det opne glaset, ikkje vind, ikkje regn, ikkje fjernt sus frå trafikk. Ikkje ein fugl som kvitrar, ikkje eit kjøleskap som surrar, ikkje ein hund som gøyr i det fjerne. For oss med høyrsla i orden er ei heilt still verd nesten utenkeleg. Eg veit ikkje kor mange som tenker over kor viktig lyden er for å forstå verda, for å tolke det som skjer rundt oss, eller kor viktig lyd er for kjenslene våre, for minna og assosiasjonane.

Lydar vekker kjensler. Ein sommar for nokre år sidan sat eg i ein kolonihage i Oslo og ein dåverande kollega hadde fuglelydar på mp3-spelaren sin. Eg spurte om eg kunne få høyre og han sette på lyden av storspove. Heimlengten trefte meg, sterk og uventa. Plutseleg var eg på Giske igjen, eller eg ville vere der, eg måtte! Eg skjønte at det er denne lyden som er øya eg er frå, heile våren og sommaren gjennom. Det trillande spelet til storspoven, når ho lettar frå reiret og flyg over markene. Eg byrja nesten å gråte.

Lydar er viktige for tryggleikskjensla. Når eg skal krysse gata hender det at eg stoler på høyrsla mi. Eg lyttar etter bilar og kryssar vegen utan å sjå. Eg burde sjølvsagt ikkje stole så mykje på mine eigne øyrer, plutseleg ein dag er høyrsla dårlegare og om eg då har lagt meg til dårlege vanar kan farlege situasjonar oppstå. Likevel skjer det at eg gjer det, særleg i rolege gater, der ein bil kan høyrast på lang avstand. Eg orienterer meg etter lyden.

Lydar ein kjenner kan ein sove til, endå kor bråkete dei er, men ukjente lydar får deg lett til å vakne. Ofte må eg bruke øyreproppar den første natta på ein ny stad. Lyttinga i natta, gjennom døsen, gjer at eg ikkje får til å sovne skikkeleg.

Stundom er det fråveret av lyden som gir oss ro. Stundom er verda fylt av lydar ein ikkje merkar før dei blir borte. Som ei vifte som suser i bakgrunnen. Ho blir slått av og ein fyllest av ein enorm letnad.

Lydar vekker assosiasjonar. Lyden av kyrkjeklokker, ein søndag føremiddag rett før elleve: barndom, lukta av søndagsmiddag, sitje i kyrkjebenken med bestemor og ete rosiner og teikne, den svale kyrkjelukta. Å stå i verandadøra og sjå oppover, der lyden kjem frå. Eller bryllaup. Glade, pynta menneske som kjem ut av ei kyrkje. Gjestar med store smil, kastar ris over brudeparet, gratulerer, gir klemmar, tek bilete. Sol og sommar og kyrkjeklokker. Når klokkene ringer for andre gong har dei sagt ja.

Spalte i Nationen 11. juni 2011

Ei ueigna mor

2011-06-12T13:09:00.000+02:00

Ikkje alle menneske burde få barn. Nokre klarer ikkje å gi barnet den oppveksten og tryggleiken det fortener, særleg ikkje som åleineforsørgarar. Nokre menneske er for egoistiske til å kunne vere gode foreldre. Dessverre finst det ingen personlegdomstestar ein må avlegge før ein får lov til å bli gravide.

Plutselig høre noen åpne en dør er den første romanen til Trude Marstein og kom i 2000. Eg-personen i boka er ei ung åleinemor som held på med ein hektisk innspurt på hovudoppgåva si, som ho vil levere før tida, samtidig som ho forsøker, meir eller mindre halvhjarta, å ta seg av sitt eige barn, ei dotter på fire år.

Hovudpersonen er i stor grad oppteken av seg sjølv og sitt eige prosjekt: hovudfaget. Ho irriterer seg ofte over at dottera er til stades og krevjer noko av henne, og vekslar mellom til dels valdsame og overveldande kjærteikn og omsorg, og det ein ikkje kan omtale som anna enn rein omsorgssvikt som grensar mot fysiske og mentale overgrep. Ho øydelegg sitt eige barn og reflekterer kjølig over det. Ho forstår og ønskjer å vere betre, men er ikkje i stand til å ta seg saman i lenger tid i gongen. Ho veit ho burde skjerme barnet for seg sjølv, men er også glad i dottera og ønskjer å ha henne hos seg. Berre ikkje når det ikkje passar for henne.

Tidvis er det svært vond lesing. Eg får tankar som: Er det slik det er å ha barn? Kan eg sjølv kome til å bli ei så udugeleg mor? Korleis vågar vi å setje barn til verda når vi tenker på kor lett det er å øydelegge ikkje berre ein barndom, men eit menneske, eit heilt liv?

Mot slutten av boka venta eg på ei dramatisk vending. At det skulle klikke fullstendig for mora, at ho skulle stryke på hovudfaget, bli innlagt på akuttpsykiatrisk, kaste dottera ut av vindauget. Men som vanleg for Marstein tek ho aldri dei dramatiske utvegane, men lèt heller historia henge i lufta og lesaren sitje att med ei ubehageleg kjensle av at dette aldri kan gå bra.

Tre dikt til ei sjuk veslesøster

2011-06-09T16:38:00.002+02:00

I

noen ganger ligger du så lenge stille
at du blir redd vi skal tro
at du har slutta å tenke

jeg håper du tenker på høye trær
og lyset mellom trærne
og rett som jeg tenker på det
står du foran meg på stien

gå hjem, sier jeg
du vet like godt som meg at det ikke er sant
jeg har andre ting å gjøre
enn å diskutere med deg
og du skal ikke se meg slik
med dette ansiktet som ikke vil feste seg

II

jeg bærer virkeligheten inn og ut av huset
utomhuskorrespondenten har så mye å fortelle
og hva skal jeg velge
jeg former hendene som en skål
fyller den med det jeg synes du trenger å huske
sand, grus og solvarmt løv
jeg står på trappa og fyller munnen med sol
går inn til deg og gaper

munnen min sitter klar på sengekanten
og venter på noe jeg kan bruke
jeg tar orda dine i munnen
og går ut med den dit menneskene er

III

jeg fyller øynene med det jeg tror du vil ha
jeg fyller dem med kråker
jeg fyller dem med frø
som blåser dunete og dumme langs bakken
og du sitter oppreist i meg mens jeg går
du sitter bak øynene mine
og ser meg se

du har fått rommet med den dårligste utsikten
så jeg må passe på å ha den beste
jeg skraper is av øynene om morgenen
jeg pirker i dem med en kvist
der jeg skal er enkelt jeg skal gå her langs veien alene
og se for to

Frå Finne deg der inne og hente deg ut av Lina Undrum Mariussen (Oktober 2011)

Melancholia

2011-06-09T00:44:00.000+02:00

Den siste filmen til Lars von Trier er ikkje noko for sarte sjeler. Mi er ikkje så sart, men eg hadde med meg ei som er, og eigaren kjende den eksistensielle angsten kome rennande innover seg etter kvart som filmen skreid fram mot sin uungåelege og dramatiske ende.

Eg har eit ambivalent forhold til Lars von Trier, eg opplever han som svært ujamn. Ofte blir han for spekulativ for meg. Han pirkar ei nål inn i triggarpunkta våre og gir oss sterkast muleg ubehag. Von Trier har gitt meg nokre av dei sterkaste filmopplevingane eg har hatt i unge år, men han har også laga nokre filmar eg ikkje ser poenget i å bruke tida mi på.

Den første filmen eg såg av han var Breaking the Waves, eg var kanskje sytten år, og etter råd frå ei erfaren tante såg eg han åleine på rommet mitt slik at krampegråten min ikkje var synleg for nokon andre. Eg prøvde å sjå Dogville, men syntest han var forferdeleg kjedeleg. Så eg hoppa over Manderlay, kan ikkje eingong hugse når han kom. Men Dancer in the Dark såg eg på kino, eg var kanskje 21, og eg grein, men ikkje så ille som nokre venninner av meg som måtte gå rett heim etter filmen: eg klarte å gå ut og ta ei øl etterpå. Men det kosta.

Direktøren for det hele har eg sett, utan at eg hugsar noko av han. Og Idiotene har eg prøvd å sjå, men aldri fullført. Blei det kanskje for pinleg? Eit halvt minne om at eg prøver å sjå han på tv-en heime hos foreldra mine. Gjekk han på ein filmkanal akkurat idet dei kom heim? Og Antichrist! Eg klarer ikkje eingong førestelle meg at eg nokon gong skal ønskje å sjå Antichrist.

Men no altså Melancholia. Ein estetisk vakker film. Gode skodespelarar. Søkt plott. Veldig langsam. For nokre av oss: for langsam.

For dei ikkje så sarte byr filmen på interessante filosofiske og psykologiske spørsmål: korleis handterer ein den uunngåelege katastrofen, full tilinkjegjering av deg sjølv, alt liv og ein heil planet. Eg trur filmen har rett i det han postulerer: den deprimerte tek det med stor ro, dette er det ho har venta på heile tida, at alt skal gå til helvete. Den 'normale' fell fullstendig saman og taklar det ikkje i det heile. Filmen er snarare ei utforsking av menneskesinnet i møte med katastrofen, enn ein science fiction om undergang gjennom ein uungåeleg trussel frå universet.

For sartare sjeler kan filmen opplevast som svært klaustrofobisk. Som å stå på utsida av livet, sjå på det og føle ein enorm angst for alt det inneber og vite at det ikkje finst nokon utveg. Døden er ikkje ein utveg, for angsten for døden er like sterk som angsten for livet.

Sjølv sat eg att med nokre gamle, gjenopplevde innsikter etter å ha sett filmen. På den positive sida: vi kjem ikkje til å bli treft av ein stor, blå planet. På den negative: vi skal likevel døy og vi kjem til å gjere det åleine.

Innsirkling på scena

2011-06-08T17:50:00.002+02:00

Eg har endeleg fått med meg oppsetjinga av ei av dei bøkene som har gjort sterkast inntrykk på meg dei siste åra, nemleg Innsirkling av Carl Frode Tiller, på Det Norske Teatret.

Eg var spent på korleis adaptasjonen til scene ville fungere. Kunne det bli like bra som boka? Korleis kunne det bli løyst på ein god måte? Og ville vennene mine som ikkje har lese boka forstå kva som føregjekk?

Det var ingen grunn til bekymring. Lasse Kolsrud har dramatisert teksten på ein framifrå måte, han har i staden for å dele historia opp etter den bolkstrukturen som finst i boka, fletta forteljingane inn i kvarandre. Eg veit ikkje korleis dette ville fungert i bokform. Truleg hadde det blitt rotete, men på scena fungerte det svært godt. Alle dei tre hovudkarakterane og nokre av bikarakterane var på scena samtidig, men det var lyssettinga som fortalte publikum kven vi skulle følgje med på til kva tid og på kva slags handlingsplan vi var på: om dei snakka (skreiv brev) direkte til den mystiske David som har mista hukommelsen eller om vi fekk eit innsyn i det livet dei ulike personane lever no.

Alle hovudrolleinnehavarane gjorde svært gode rolletolkingar, men Tobias Santelmann, i rolla som den komplekse fyren Jon, merka seg særleg ut. Mathias Eick har laga musikken til stykket, som er svært vakker. Eg hadde gledd meg til å sjå han sjølv på scena, men han hadde i staden ein vikar vi aldri fekk vite namnet på, som òg gjorde ein veldig god jobb.

Eg tilrår alle å sjå dette stykket, same om du har lese Innsirkling eller ikkje. Ei god oppsetjing med mange sterke historier som ikkje forlèt deg så lett.

Regnet og lukta av regnet

2011-05-28T17:12:00.002+02:00

Ein slik varm dag, med regn.

Regnet om sommaren. Regnet i graset. Regnet som prikkar vassflater, sjøar. Regnet som trommar paraplyar og teltdukar. Regnet som sprett mot hagebordet, samlar seg i søyler på presenninga, får lauvet til å flyte, til å kvervle. Regnet som renn frå taket, frå holet i takrenna, ein skarp stråle rett i graset. Regnet som renn nedetter gata, klukkar under kumloka, svisjar mot sykkeldekket, sprutar til bukseleggen. Regnet og straumen i elva etter regnet. Regnet og luktene etter regnet. Regnet og alt det får meg til å hugse.

Når det har regna i byen, når det er vår eller sommar og blir kveld, går eg ut på balkongen og luktene er sterke. Det har vore tørt i dagar, veker. Støvet frå motorvegane, som ligg som ringar rundt byen, har lagt seg over alt. Over grasstrå og bjørkelauv, balkongmøblar og vindaugsglas.

Så regnar det og luktene losnar. Graset luktar. Dei nysprotne syrinane over gata luktar. Bjørkene luktar. Treverk, mur og asfalt luktar, kvelden luktar. Lukter eg har kjent mange gonger før. Lukter som vekker noko. Noko som har vore, eller noko som enno ikkje er kome. Noko som vil kome? Kanskje denne sommaren, i ein kveld som denne, ein kveld som luktar regn?

Å gå gjennom vått bladverk i regn. Å gå gjennom ei bjørkelund, det dryp frå lauv, det luktar raklar. Å gå langs vegen på Valderøya og vere femten år, i regn. Det regnar, og når det sluttar å regne luktar det sterkt, av gras og bjørker og hundekjeks i grøftekanten. Å gå langs vegen med venninner og vere femten og ikkje ha byrja enno. Å vite at dette livet eg kjenner til ikkje er anna enn ein start. Å ikkje ane kva som ligg utanfor, kva som vil kome, kva som finst der ute, utanfor øyene, utanfor kystbyen og landsdelen, alle åra som skal kome, som framleis er så fjerne.

Lyden av bildekk mot våt asfalt. Kor skal vi? Sitje i ei kjellarstove. Finne ei kjellarstove med stereoanlegg eller videospelar. Sitje i ei kjellarstove og vente. Vente på at noko skal kome, at noko skal byrje.

Sitje på kafeen på Øysenteret og sjå ut på den våte parkeringsplassen, der billyktene sveipar inn og blir sløkte. Sitje med brusbeger og pommes frites. Vente på ein bil som kan ta oss med, til ei anna verd, eit anna liv, eller som oftast berre til ein annan kiosk på andre sida av øya, og stanse der: bilar i rekke, gutar som rullar ned vindauga og jenter som sit i baksetet, tause, og ventar.

Regnet mot frontrutene og viskarane som svusjar. Røykskyene som driv og lukta av fulle oskebeger. Musikken. Å køyre litt for fort over humpete, smale vegar på Vigra og vere femten år og bilsjuk i baksetet. Langt heim, mange mil til neste øy. Bass i ryggen, humpar i vegen, mørkret og lengten, regnet.

Regnet mot frontruta, regnet over E18, over bilar i rekke. Regnet over bensinstasjonane, villaene, hamnene. Regnet i Asker, regnet i Drammen, regnet i Larvik og Nevlunghavn. Regnet mot vindauga på hytta, over plattingen og graset.

Å sitje inne i ei hytte og spele TP i regnet, og nokon blir sure av å tape. Å sitje inne i ei hytte når ein vil sitje ute, når ein vil bade, når oskebegera på bordet blir fulle av regn, når stolputene blir blaute, når det kryp sniglar opp på verandaen, når ein blir våt av å springe på do. Det er sommar i Nevlunghavn. Det er sommar 2006, 2007, 2008, 2009, 2010. Det er sol og regn, det er froskar i hagen, det er barn i magen, det er sandstrender og rullesteinsstrender og varmt vatn å bade i. Det er sommar og vi er saman. Når det sluttar å regne og vi går ut, kjem luktene.

Spalte i Sunnmørsposten, 27. mai 2011. Foto: Privat. Sommarregn på Sankthanshaugen

Lillehammer

2011-05-25T19:47:00.000+02:00

Så er det tid for den årvisse litteraturfestivalen på Lillehammer. Eg er ikkje på det offisielle programmet, men som alltid nyttar ulike aktørar høvet til å lansere både bøker og tidsskrift under festivalen, og Samlaget er inkje unnatak: Vi køyrer pocketslepp av vårens nye pocketbøker, med opplesingar av sju forfattarar, musikalsk innslag av forfattaren Erlend Kaasa og gratis, valfri bok til alle som kjem. Staden er Toppen Bar på Mølla hotell og tida er 19.00 i morgon, 26. mai.

Elles ser eg fram til å endeleg få høyre Carl Frode Tiller lese og snakke. Eg skal òg prøve å få med meg flest muleg av arrangementa på fredagen, m.a. med Stian Hole, Mikkel Bugge, Dag Solstad og Thure Erik Lund. Og så har eg tenkt meg på festkvelden Banknatta for å høyre på Dei nye kapellanane, sjølv om Ragnar Hovland har sagt at han ikkje trur dei vil spele favoritten min "Anarki i Noreg".
Vi får sjå. Eg lever framleis i håpet.

Dogmar

2011-05-24T12:46:00.003+02:00

Den fantastiske første dogmefilmen.

Det kan stundom vere nyttig å ha strenge rammer å forhalde seg til når ein skal skape noko. Eg kan framleis sakne dei gamle stiloppgåvene frå skuletida, som mange elevar gjennom tidene har klaga over at har verka så begrensande på dei, men som på meg snarare sette igang noko. Å gjere noko innanfor strenge rammer har alltid fungert bra for kreativiteten min. Eg har alltid teke utfordringa i å gjere noko mest muleg spennande innanfor noko som lett kunne blitt forferdeleg kjedeleg og straumlinjeforma.

Det var difor eg syntest ideen om dogmebok verka så forlokkande, då ein kamerat nemnde det i går. Dei fleste av oss kjenner vel til det danske filmkollektivet Dogme 95, med kjende regissørar som Lars von Trier og Thomas Vinterberg i spissen, og kva dei har fått til, innanfor særs strenge rammer: Ikkje lov til å filme i studio, kameraet må vere handhalde, aldri produsere lyd separat, kunstig lys er ikkje tillate, sjangerfilm er ikkje akseptert, osb.

Eg fekk lyst til å ha nokre strenge reglar for skrivinga, for å sjå kva dei ville gjere med teksten. Ei stiloppgåve frå gamle dagar, eller eit sett med reglar. Men kanskje ikkje like strengt som forfattaren Georges Perec som skreiv ein heil roman, La disparition, på 300 sider utan å bruke bokstaven E.

Så slo det meg at det kanskje er nettopp dette som driv meg. Å skrive noko frå ei anna tid er jo å skrive innanfor strenge rammer, iallfall viss ein vil vere historisk korrekt. Som eg tidlegare har skrive ønskjer eg å halde meg innanfor rammene til den historiske røynda og sjå kva eg får til innanfor dei gjerda som der er sett opp. Ein må gjerne bryte reglar og overskride, men for meg er det meir spennande å sjå kva som går an om ein ikkje gjer det. Nesten som dogmar.

Hefta, kr 129

2011-05-17T00:44:00.002+02:00

Så er pocketversjonen av Fange. 59 Taterpige rett rundt hjørnet. Heldigvis med det same omslaget, berre i blank versjon og med blurbar på.

Pocketsleppet blir på Lillehammer neste torsdag, altså den 26. mai klokka 19, på Toppen Bar (Mølla hotell), under dei årvisse Sigrid Undset-dagane. Fleire andre bøker blir òg sleppte i pocket:

Vindauga i matsalen vender mot fjorden/ Flytårn av Mette Karlsvik
Eg er ikkje redd, eg er ikkje redd/ Indianarar av Rune F. Hjemås
Fiolinane av Jan Roar Leikvoll
Thunder Road av Erlend Kaasa
Mamsell Iversen av Sigmund Løvåsen
og
Lykkefeltet av Ingvild Holvik.

Det blir opplesingar ved alle forfattarane, som er så heldige å bli presenterte av Ragnar Hovland og Brit Bildøen, og noko musikk blir det visst, òg. Heilt gratis inngang og alle som kjem får velje seg ei bok utan å måtte betale.
Kanskje vi sest?

Ei laus kanon

2011-05-02T17:32:00.000+02:00

I Tilværelsens utlendinger, intervjuboka Herman Willis har laga med Dag Solstad og Kjartan Fløgstad, kryr det av sitatvenlege passasjar, som denne der Solstad kjem inn på temaet blogging under ein diskjusjon om det å delta i den offentlege debatten:

Solstad: Jeg har ikke så lang tid igjen at jeg synes jeg kan gjøre det. Men hadde jeg vært en sånn blogger...
Fløgstad: Oi, oi, oi.
Solstad: ... noe Gud har beskyttet meg fra å bli, ville jeg kunne skrevet en blogg hver dag. Jeg kunne kastet meg inn, for jeg har alltid noe å si. Men jeg har vent meg til å snakke med meg selv; jeg holder lange taler. Jeg kan huske da jeg bodde i Hellas i -66, da gikk jeg rundt og hadde voldsomme, lange og innbilte debatter med Jakob Aano i Kristelig Folkeparti (ler). I timevis kunne jeg holde på. Med Jakob Aano.
Fløgstad: Gudskjelov at du ikke sendte det til Dagbladet.
Solstad: Eller hadde en blogg. For jeg har hatt en del sånne ting som jeg har vært flink til å holde inne med. I de siste årene har jeg skrevet et par innlegg som min kone har ... ehh, ja ... og det er jeg veldig glad for. Selv om jeg har vært jævlig sur hver gang (latter).

Kvinnerolle, familieliv

2011-04-28T14:14:00.001+02:00

Eg har lese seks bøker denne påskeferien, eit uvanleg høgt tal for å vere meg. Per Petterson, Arto Paasilinna, gjensyn med dei tre Tommy og Tuppence- bøkene av Agatha Christie og til sist: Ebba Haslunds Bare et lite sammenbrudd, ei bok eg har hatt lyst til å lese sidan eg såg forfattaren på Litteraturhuset saman med Mia Berner under opninga i 2007.

Sistnemnte bok kan vel seiast å vere eit bidrag til den «kvinnelitteraturen» som fekk sitt gjennombrot på syttitalet. Bare et lite sammenbrudd er ei skarp og avslørande skildring av livet til ei heimeverande husmor i den øvre mellomklassa, som har nok av alt, berre ikkje respekt frå sine næraste. Lillemor, som hovudpersonen stillteiande aksepterer å bli kalla, steller for mann og vaksne barn, kjenner på at ingen ser henne eller det ho gjer, men blir likevel skulda av dei næraste for å sutre og mase og klage ustanseleg. Då boka kom i 1975 vil eg tru ho tok tempen på dei liva mange kvinner levde: anten heimeverande og «yrkeslaus» med mann og barn og etterkvart med ei kjensle av å vere unyttig, når ungane flytta heimefrå og ein ikkje hadde like mykje å henge fingrane i, eller «yrkeskvinne» og «dårleg husmor» om ein var av dei som valde å utøve yrket sitt, sjølv om dei hadde råd til å late det vere.

Då ho kom blei boka marknadsført som ei bok som hadde noko å seie til alle i familien, og det trur eg så sanneleg. Ho hadde då noko å seie meg, 36 år seinare, og fekk meg til å fundere på om vi kanskje ikkje er komne så langt i denne likestillingsprosessen vår likevel. Om vi er aldri så frigjorte og har alle mulegheiter tilgjengelege, er det framleis ein overraskande stor del av velutdanna, yrkesaktive kvinner som går rett inn i den tradisjonelle kvinnerolla når dei blir mødrer, med alt det inneber av sjølvoppofrande martyrium og dobbeltarbeid. Vi krev kanskje meir av mennene våre og prøver kanskje å få til å gjere og vere alt vi meiner vi burde, på alle frontar, og hamnar slik lett innanfor det nymotens omgrepet «tidsklemma», som så visst ikkje er eit nytt problem, skal vi tru Ebba Haslund. På syttitalet var det ikkje eingong barnehagar. Kor lett var det å bruke den spennande utdanninga si då?

Fin finsk fabel

2011-04-26T20:33:00.002+02:00

Eg har drøymt om Finland.
Store skogar, innsjøar, noko vilt, vakkert, noko dystert.
Eg skulle hatt eit hus ved ein sjø. Eit hus eg kunne springe naken ut av tidleg ein varm morgon, rett ned til sjøen, det skulle vere ei brygge der, skog langs strendene, og kaste meg i vatnet, heilt stilt, ingen andre vakne.

Kva er det med det finske? For meg finst ei enkel forklaring: vi er jo finske, på farssida. Vi er finnar fødde i Noreg. Ja, ikkje eg, eg er halving, men dei eldre: reinætta finnar som har budd i Noreg i fleire generasjonar. Og det finst ei dragning der, i meg, mot det finske. Mot språket, kulturen, naturen, sjølve landskapet.

Så når eg les Arto Paasilinna for første gong, er det det finske eg festar meg ved. Det finske lynnet, den nøkterne måten å fortelje på, endå kor vilt og absurd det er det som hender. Eg har kost meg med Harens år nokre varme påskedagar og følgt journalist-avhopparen Vatanen som tilbringer eit år saman med ein skadd hare. Og for eit år. Når ein tenker at no kan det ikkje skje noko rarare, gjer det nettopp det. Og alt er så fint balansert som få kunne fått til: ei fullstendig absurd forteljing frå finske skogar, nøkternt og liketil fortalt, så det aldri bikkar heilt over.

Noko underleg er det kanskje at eg kom til å tenke på Herta Müller fleire gonger under lesinga. Det er ikkje mykje likt, anna enn eitkvart i det knappe språket og i måten menneska oppfører seg på, handlingane dei utøver og refleksjonane dei gjer seg rundt handlingar og hendingar.

Eg vil lese fleire finske bøker framover. Kom gjerne med tips til gode forfattarar og bøker.

Menn i skog, menn ved vatn

2011-04-16T18:19:00.002+02:00

Nokre gonger kan ei bok bli så kjent og rost at eg ikkje kjem meg til å lese henne. Alle seier boka er så bra, dei er sikre på at eg òg vil like henne, men eg lèt det vere. Eg les andre bøker i staden, åra går, etter kvart kjennest det nesten som eg har lese boka, eg har høyrt så mykje om henne.

Ut og stjæle hester var ei slik bok for meg. Tittelen er velkjent, men eg har aldri visst kva boka handla om. Noko om menn. Om relasjonar mellom menn, på ein ikkje-homoerotisk måte. Eg hadde fått med meg at ho hadde fått prisar i fleng, eg hadde fått med meg at ho var blitt svært populær i Amerika, men eg hadde ikkje lese henne.

Men så las eg henne.
Og det var godt.

Forteljinga i Ut og stjæle hester er god, men det er måten ho er fortalt på som skaper kvaliteten i boka. For det at forteljinga er god opplevast ikkje som påtrengande. Det at forteljinga har dramatiske element blir ikkje dramatisert i utrengsmål. Måten forteljinga blir fortalt på står i stil til personane i boka, lynnet deira: fåmælte menn av gamlesorten, slike som tilhøyrer fedre- eller bestefedregenerasjonen. Dramatikken blir ikkje spelt ut, men er der likevel, ligg under alt, dreg meg vidare i lesinga.

Ein kamerat spurte om ikkje boka var kjedeleg. Eg svarte nei, ikkje for meg. Lågmælt, roleg, udramatisk, ja visst, men ikkje kjedeleg. Fine, lyriske parti og ein slutt som ikkje fiksar noko, som ikkje løyser nokon floke.

Eg tenker framleis på denne boka, snart eit døger etter at eg las henne ut. Både personar og forteljingar sit fast i meg, er ikkje oppklart, men lever liksom vidare. Og eg tenker på korleis amerikanarane opplever denne forteljinga om ein eldre mann som slår seg ned i ei hytte i skogen utan å seie ifrå til nokon, ikkje eingong sine eigne døtrer. Det enkle livet, hunden, fyre i omnen, hogge ved, og så hendingane som kjem tilbake, som har lege så lenge. Eg trur amerikanarane ser romantikken. Eg ser òg romantikken, det er noko skjønt i det enkle, det er noko vondt i det, òg, i å velje det.

Bukseselar, pipe og mandolin

2011-04-16T17:14:00.000+02:00

Eg og bestefar, sommaren 1984.

Det er noko med bestefedrar. Oppigjennom åra har eg sett barnebarna krype opp på fanget til han som er min far og deira bestefar, og setje seg til rette der. Prøve brillene hans, studere hårfestet, høyre alvorleg etter når han les eventyr. Og han har late dei sitje. Han har lagt seg på golvet og late dei krype over han. Han har krope rundt på golvet med dei eller vore hesten deira og bore dei på ryggen. Han har teke dei med i fjøra og leitt etter krabbar og han har klatra i seljetreet, berre for å vise at også bestefedrar kan klatre, sjølv om dei er over sytti år.

Eg blei også kjent med ein av mine bestefedrar. Morfar, eller bestefar som eg alltid kalla han, var ein snill mann, ein mann med godt humør som var glad i barn. Han var akkurat slik ein ønskjer at bestefedrar skal vere. Snill og morosam og blid, ein slik som fortel skrøner, tek deg med på tur og lærer deg om ærfuglar og lerker, hentar deg i barnehagen med kvit moped, og speler mandolin. Ein slik som bøter garn i kjellaren når det er haust, som røyker pipe, bruker bukseselar og har briller og grått hår.

Min bestefar var av gamlesorten. Han var fødd då den første verdskrigen byrja og blei skoten etter i den andre. Han budde på same øya heile sitt liv og fann seg ei jente som kom dit ein flyttedag i oktober 1939 for å tene på ein gard i nabolaget. Bestefar spelte tostemt mandolin med bror sin i musikklaget og var frå ei familie der hjarterom var einstydande med husrom. Han var fiskar og bonde og dreiv sjøen heile livet, endå han alltid var sjøsjuk. Frå oppveksten hugsar eg han på sofaen om søndagane, der han låg for å kvile middag. Eg sette meg på kne nedom han og han skrøna og fortalte artige historier eg etter kvart kunne utanåt, om farlege sjøkyr og fantete gutar.

Bestefar kjøpte ein gard etter andre verdskrigen og den garden voks eg opp på, i same hus som besteforeldra mine. Mine første minne av bestefar er den grå traktoren hans og dei lange hesjane på marka bak huset, som ein kunne krype under, om ein var liten nok. Eller potetåkeren med grøne kål ein kunne drage opp og så dingla potetene under. Poteter med mold, som ein kneip av stenglane, kasta i bøtta og la til lagring i ein mørk kjellar. Poteter som fekk kvite groar når våren kom, poteter som var dei beste bestefar visste.

No er det lenge sidan bestefar fór ifrå oss. Eg tenker på han kvar gong svalene flyg inn og ut av låvegluggen, for han var så glad i dei, og når eg speler piano, for pianoet var det han som kjøpte til meg. Han fekk så vidt høyre dei første, prøvande tonane eg lærte og alltid når eg har spelt seinare, har eg tenkt meg at han ligg på stova i etasjen over og høyrer på og gler seg over at det er musikk i huset.

Det var nok bestefar si forteneste at eg vekte mor mi grytidleg ein morgon med å synge «Påskemorgen» høglydt og entusiastisk, for den song han så det ljoma kvar første påskedag. Bestefar heldt skikkeleg høgtid når det var påske og det smitta over på meg, som var barn. Framleis får eg ei god kjensle inni meg av «Påskemorgen», framleis gler eg meg til påske kvart år. Og det er berre ein stad eg vil vere. I huset bestefar bygde, i huset der eg låg for å sove og høyrte snorkinga hans som ei trygg during gjennom veggen.

Påskemorgen slukker sorgen, slukker sorgen til evig tid.
Den har oss givet, lyset og livet, lyset og livet i dagning blid.
Påskemorgen slukker sorgen, slukker sorgen til evig tid!

Fredagsspalte i Sunnmørsposten 15. april 2011. Foto: privat

Heldigvis ikkje

2011-04-10T15:45:00.000+02:00

Nokre bøker er ein glad for å bli ferdig med. Nokre bøker er ubehagelege å vere i, ubehagelege på ein så verkeleg måte at ein ikkje kan legge dei frå seg utan å ha lese dei ut, men kjenner ei stor lette når ein endeleg kan klappe boka att etter siste side.

Om bare (2001) av Vigdis Hjorth er ei slik bok. Det intense, destruktive, desperate kjærleiksforholdet mellom dramatikaren Ida Heier og litteraturprofessoren Arnold Busk er umuleg å ønskje seg, for smerten held handa til lidenskapen, eg kan ikkje anna enn vere lukkeleg for at eg ikkje har det som dei. For eg trur på det. Eg trur det kan vere slik. Og eg trur det gjer vondt, så forferdeleg vondt. Aller vondast fordi ein ikkje vågar å sleppe, fordi det verkar umuleg å ein dag klare å gå.

Vinnarlukka

2011-04-10T14:31:00.002+02:00

Eg er ikkje lenger ein vinnar. Ikkje har eg skrapa fram minstepremien på eit Flax-lodd på det eg kan hugse, og ikkje er det vits i å tippe heller, for kvar gong eg kjøper ein Lotto-kupong og med indre jubel tenker på kor kjekt det skal bli å vinne, vinn eg ikkje det slag. Men det var annleis før. Då var eg ho som alltid vann. Til noko skar seg.

Då eg voks opp var bedehusbasarane framleis inne i si glanstid på Giske. Fleire gonger for året blei dukar hekla, klokkestrengar brodert, gevinstar innkjøpt og donert, og lodd selt frå hus til hus på heile øya. Eg gjekk med nummer, slik mor gjekk då ho voks opp. Det var eksotisk å gå slik frå hus til hus. Kome inn i framande gangar og kjøken der ein elles aldri hadde naturlege ærend. Svale gangar med dunkle trapper til loft og kjellar. Innanfor ei dør: eit varmt kjøken, ei klokke som tikka på veggen, svak lyd frå radioen i vindaugskarmen, og den særskilte lukta som tilhøyrer kvart hus. Ei blanding av grønsåpe, nysteikt brød, kokt fisk, og nokre stader: fjøs. Og etterpå å kome ut i den friske vinden som feia vekk alle lumre kjøken; puste djupt, vind i håret, gå vidare til neste hus, opp trappa, banke på døra. Vente desse sekunda før ein skikkelse bølgja bak det ruglete glaset: – Vil du ha nummer?

Bedehuset blei fylt av folk på basarane. Dei vaksne sat nede i salen med dei minste ungane, medan dei eldre barna trekte seg tilbake til galleriet, der dei sat og såg ned, framoverlente med olbogane på rekkverket. Hovudpremien på nummerlistene var ofte ei sovedokke og ein duk. Duken kunne vere sirleg hekla med tynn tråd, eller brodert med perfekte, små sting. Sovedokka var i mjuk, hudfarga plast og bikka ned augelok med tjukke plastvipper når du la henne bakover.

Eg var som barn vida kjent på øya for å ha enorm vinnarlukke. År etter år var det eg som gjekk heim med sovedokka under armen. Det var ikkje til å tru, slik flaks eg hadde. Det var som eg var fødd under ei heilag stjerne. I etterpåklokskapens lys ser eg at vinnarlukka kanskje ikkje berre var mi forteneste. Damene skreiv ofte nummer på ungane i familien, og eg var ungen i familien for mange som likte å ta nummer. Så når basarlaurdagen kom, og det store gevinstbordet stod under måleriet av Jesus og skein med ein eigen glans, var det ikkje eingong naudsynt å krysse fingrane, det var berre å vente. Eg visste jo eg ville vinne. Eg vann alltid.

Men så skjedde det forferdelege. Ein basarlaurdag vann eg ein lampe. Det var ein fin lampe. Eg tok han med heim, men eg hadde ikkje plass til han på rommet mitt, så eg tenkte eg skulle vere snill og gav han til mamma. Og det var då det heile rakna. Først etter at eg hadde gjort det, fortalte ho at ein aldri må gi vekk noko ein har vunne, for då gir ein vekk vinnarlukka med det same. Eg prøvde å reversere det, ta tilbake lampen, sjølv om givarattetakar var det verste ein kunne vere. Men det hjelpte ikkje. Neste gong vann eg ingenting på basaren. Og ikkje gongen etter det eller gongen etter det, heller. Eg hadde gitt vekk flaksen min. Eig du vinnarlukka og gir henne vekk, så er ho ikkje lenger di.

Så no ventar vi på at mamma skal bli millionær. Berre synd ho ikkje kan gi vekk noko om ho vinn.

Laurdagsspalte i Nationen 16. april 2011.

Det svarte nord

2011-04-09T14:36:00.001+02:00

SAKPROSA
Chloe Hooper
Høye mann. Død og liv på Palm Island
Omsett av Inger Gjelsvik
Forlaget Oktober 2011, 294 sider

Ifølgje Manburra-folket blei Palm Island på Great Barrier Reef i Queensland danna i drøymetida då Regnbogeslangen delte seg og etterlét bitar av kroppen sin i havet. I dag er øya eitt av dei største aboriginreservata i Australia. Eit hardt og brutalt samfunn, prega av arbeidsløyse, alkoholisme og vald. Øya blei i perioden 1920 til slutten av 1960-talet brukt til internering av «stolne generasjonar» av barn som var halvt aboriginar og halvt kvite, dei blei tekne frå foreldra sine, segregert etter kjønn, kristna og nekta å snakke sitt eige språk.

Det er i dette samfunnet aboriginen Cameron Doomadgee ein morgon i 2004 blir arrestert av førstebetjent Chris Hurley for ordensforstyrring. Ikkje så uvanleg i seg sjølv, var det ikkje for at Doomadgee seinare på dag blir funnen død i cella med massive indre skadar, som mellom anna omfattar kløyvd lever. Hurley blir klaga for drap, men nektar straffeskuld: Doomadgees skadar må ha kome av eit fall.

Høye mann er ei medrivande og opprørande kriminalforteljing frå verkelegheita. Straffesaka mot Chris Hurley blir eit nav i ei langt større historie. Historia om motsetnadane som framleis finst mellom ei svart underklasse og ei kvit overklasse i dagens australske samfunn, historia om koloniseringa av Australia og kva denne har påført det aboriginske folket. Ei historie om utbreidd rasisme og korrupsjon.

Før koloniseringa av det «svarte nord» på slutten av attenhundretalet var delstaten Queensland, nordvest i Australia, eit samfunn beståande av fleire rasar, av kinesarar, japanarar, filippinarar og folk frå Stillehavsøyene, i tillegg til aboriginar og europearar. Dei sørlege delstatane ville underlegge seg området med ein visjon om eit kvitt Australia og den kvite mann blei oppfordra til å skyte svarte og henge dei i næraste tre, til skrekk og åtvaring for dei som våga yte motstand. «Rasemessig enhet er en absolutt forutsetning for et enhetlig Australia,» sa grunnlovsfaderen Alfred Deakin. Kolonistane lét seg ikkje affisere av at over 350 aboriginstammar allereie hadde halde til på kontinentet i minst femti tusen år.

Hooper tek oss med djupt inn i den aboriginske kulturen med ein urreligion som dreier seg om Drøyming og Songlinjer, om regnbogeslangar og høge fjellånder i stand til å øve ufatteleg vondskap. Hooper har nytta eit stort kjeldegrunnlag, som både omfattar intervju med menneske på begge sider av saka, referat frå rettsprosessen og faglitteratur om det samfunnet ho skildrar. Tittelen er fleirtydig og viser både til politimannen Chris Hurley, ein to meter høg, røsleg kar, stundom omtala av vitne som «høye mann», og den aboriginske myten om den høge mannen som kjem flygande gjennom natta, riv opp bringa til døyande og røvar hjarta deira.

Viss eg skal ha noko å innvende, må det vere at framstillinga kan bli ein tanke for detaljert og dermed stundom noko langdryg, men alt i alt er Høye mann eit sterkt og viktig dokument over eit samfunn vi openbert veit altfor lite om.

Noko som slår meg under lesinga, er likskapane mellom den aboriginske historia og alle andre historier om verdas urfolk. Kvite kolonistar med pengar og våpen gjer det dei kan for å røve eit land frå eit folk, utan omsyn, gjer det med makt, tek frå dei ungane, tek frå dei språket, tvingar sin eigen religion på dei, tvingar dei til å underkaste seg, skapar ei underklasse. Mange av desse urfolka blir fangar av alkoholisme og arbeidsløyse, og generasjon etter generasjon søkk stadig lenger ned i hengemyra, det er ingen veg ut, det finst ikkje håp, finst ingen reelle høve til endring. Det opprørte spørsmålet eg stiller meg medan eg les, er dette: Finst det eit urfolk vestlege kolonistar ikkje har undertrykt og mishandla?

Bokmelding i Klassekampen Bokmagasinet 26. mars 2011

Det er e-boka mi

2011-04-06T18:21:00.003+02:00

Så er omsider Bokskya i drift og norske e-bøker er på marknaden. Iallfall eldre bøker, dei fleste nye titlar er det ikkje inngått skikkelege avtalar om enno. Dette kan de lese mykje interessant om på DnF sine heimesider, der mellom anna leiar Anne Oterholm har eit godt innlegg.

Eg har ikkje prøvd ut e-bøker enno. Eg har ikkje verken lesebrett eller anna høvande verkty og har ikkje eingong sett meg inn i om eg kan lese e-bøker på datamaskina mi. Men no har eg fått litt lyst til å teste det ut, for den første boka mi, Ingen må vite, finst no som e-bok. Boka er ikkje planlagt utgitt som pocket, men er til sals for 129 kroner som e-bok, medan den innbundne utgåva er ein hundrelapp dyrare. Fange 59. Taterpige, på si side, er ikkje planlagt utgitt som e-bok, men kjem derimot som pocket i mai, noko eg ser fram til. Kanskje eg når nokre nye lesarar med dei nye formata?

Sommar

2011-03-29T13:49:00.000+02:00

Det vårast og eg drøymer om sommar.
Om vinteren i Oslo er forferdeleg, er sommaren magisk. Varmen, kveldane, nettene, lunka vatn å bade i.

Der finst nokre bøker som er komne dei siste åra som eg forbind nettopp med sommar. Ikkje underleg, sidan dei alle føregår nettopp om sommaren, slike varme julidagar, på Austlandet og i Danmark. Alle desse bøkene tek opp ubehagelege tema, vanskelege relasjonar, sett i kontrast til det sommarleg grøne, varme, blå, friske, lumre, lyse, duse, sterke.

Bøkene eg tenker på er Skagerrak av Hilde Kvalvaag, Tjuendedagen av Geir Gulliksen og Ingenting å angre på og Gjøre godt av Trude Marstein. Sistnemnte les eg oppatt no, framleis fascinert av alle historiene som flettast saman og bølgjar mot kvarandre dette varme døgeret i juli.

Vigdis Hjorth

2011-03-21T20:02:00.000+01:00

Foto: Dagbladet

Vigdis Hjorth blei i dag tildelt den gjæve Gyldendalprisen på 300 000 kroner. Eg skal markere dagen med å lese Om bare, som eg litt tilfeldig byrja på no i helga. Hjorth er den tredje kvinna som får prisen, den første på sju år. Til samanlikning har tolv menn fått prisen sidan han blei delt ut første gongen i 1996.

Vigdis Hjorth er modig og kompromisslaus og skriv bøker som er intelligente, nære, ofte ubehagelege og dissekerande. Har du ikkje lese henne enno, er det sanneleg på tide.
Gratulerer.

Musa i veggen

2011-03-19T11:56:00.001+01:00

Pernille ladar opp.

Det var sikkert mus på Giske då eg voks opp, men eg må ha levd eit skjerma liv, for eg har aldri sett ei, verken daud eller levande. Musekunnskapen min har avgrensa seg til tomme feller i kjellaren, teikneseriefigurane Tom og Jerry og å synge «når en liten mus skal ut og gå» saman med Bestemor Skogmus i Hakkebakkeskogen. Men no har eg vore i nærkontakt med mus for første gong i mitt liv. Eg har vore i eit hus der det krafsar og kravlar til alle døgerets tider.

Det er mine to gode venner som har kjøpt eit nedlagt småbruk sør for Trondheim. Bruket ligg idyllisk til i ei li med utsyn over ein vid og open dal. Det har eit koseleg, kvitt våningshus med møne og vindauge med sprosser. Det har eit raudt uthus og det har mange mål tomt der ein kan byggje både atelier og lysthus, ha ein stor frukthage med tre og buskar, og åtte-ti sauar på beite.

Turen har vore planlagt lenge. Vi køyrer sørover frå Trondheim der landskapet endrar karakter, langs den glatte fjorden i mørkret der lysa lagar ruglete spor i flata. Vennene mine har skaffa seg to kattar, Pablo og Pernille. Fem månadar gamle står dei i vindauget når vi kjem, med strekte halsar og øyra utspente som parabolar. Men dei er ikkje berre her for å spankulere yndig omkring med tigerstripene og mandelauga sine. Dei er komne for å ta musa i veggene: søte, små markmus som et opp isolasjonen, lagar bol og slepper lort som svarte larver i kjøkenskapa.

Den første dagen merkar eg ikkje noko. Berre så vidt bak hovudputa før eg sovnar, ei tynn krafsing attom nakken. Men så brakar det laus. Eg er åleine i kjøkenet om ettermiddagen når kattane plutseleg stivnar og ser synkront mot eit punkt på veggen. Pablo hoppar lydlaust ned på golvet, Pernille opp i vindaugskarmen, følgjer ei rørsle i veggen. Frå hjørnet med kjøleskapet, langs benken, til neste hjørne. Det blir stilt. Brått stikk Pablo labben inn i ei sprekke og så kjem han fram med ei mus i kjeften. Eg står handlingslamma og ser på. Pablo ber musa ut i gangen og slepper henne ned i eit hjørne. Musa ligg still og daud. Eg summar meg, går for å hente kost og brett, men brått er det liv igjen. Musa piler i veg og kattane byks etter. Dei fangar henne i munnen, men slepper henne att, deiser til henne med potane. Musa opp på to, pip og gjer utfall, før ho piler av garde og er søkk vekk.

Etter ei lang og frukteslaus leiting i klesskapet på gangen slår vi oss til ro, kattane sovnar, timane går, vi lagar mat, vi et, før Pablo plutseleg vaknar igjen og fer rett bort til skapet i gangen. Musa har spelt daud i fleire timar, no listar ho seg fram. Kattane fer etter musa og vi etter kattane. Musa over golvet, inn i hjørnet, desperat etter ei opning i veggen. Men nei, ikkje denne gongen. Eg og matmor er med på laget. Vi sperrar for musa, ho kjem mot oss, matmor ristar vilt på buksebeinet og eg hyler, yr av jakta.

Til sist er det matmor som må ta affære: på med tjukke skinnhanskar, tek musa kjapt etter halen og løftar henne, medan kattane står snurte nedom og sleiker seg om munnen. Musa vrir seg i grepet, prøver å kome seg opp på handa, slepper ein liten lort av berre frykt. Til sist kapitulerer ho og speler daud igjen og vi hiv henne ut i snøen, merkeleg oppskjørta, hoiar og ler. Så spennande har eg ikkje hatt det på det eg kan hugse.

Vi feirar med eit glas nonneblod, heimelaga sterkvin av solbær, kjenner pulsen søkke og gratulerer oss sjølve med velgjort arbeid.

Det går nokre timar før kattane stivnar igjen. Det er noko i veggen, det vil ikkje kapitulere.

Fredagsspalte i Sunnmørsposten, 18. mars 2011. Foto: privat.

at berget skal opna seg, at kjeldor skal springa

2011-03-16T14:11:00.002+01:00

Omslag av Øystein Vidnes

Kjære Olav Hauge,

Jeg stod opp i morges og tenkte på et rom møblert med bøker fra gulv til tak. Bli ikke forbauset når jeg skriver slik til deg og du ikke kjenner meg – det går over, man kan vel møtes i et brev så vel som på gaten.

Slik byrjar det aller første brevet biletkunstnaren Bodil Cappelen (då Strømsted) sende diktaren Olav H. Hauge i februar 1970. Brevet skulle bli starten på ei brevveksling over fleire år, som blei til eit nært vennskap og etter kvart ein stor kjærleik. Olav H. Hauge var 22 år eldre enn Bodil Cappelen, over seksti år og ungkar då dei byrja skrive til kvarandre, og det tok fire år før dei møttest for første gong. Det enda med at Bodil tok ut skilsmål frå mannen og flytte til Olav i Ulvik i 1975. Dei var saman til hans død i 1994.

Brevvekslinga mellom biletvevaren og "gartnaren frå Ulvik" er utgitt som bok og er fin lesing, merkeleg medrivande. To ulike stemmer og stilartar, to ulike temperament som kjem til syne gjennom breva og ein stor nærleik som stig fram mellom linjene.

Det er òg dokument over ei tid. Breva handlar om EEC-debatt, kvinnefrigjering, om diskusjonar i Forfattarforeininga, om siste nytt frå det litterære tidsskriftet Vinduet, om biletvev og innhausting.

Dette diktet skreiv Hauge til Bodil Cappelen i januar 1975:

Teppet

Vev meg eit teppe, Bodil,
vev det av syner og draumar,
vev det av vind –
Slik at eg, som beduinen, kan
breida det ut når eg bed,
sveipa det um meg
når eg søv,
og kvar morgon ropa:
Bord duka er!
Vev det til
ei kappe
i kulden
til eit segl
på min båt!
– Ein dag skal eg setja meg på teppet
og sigla burt på det
til ei onnor verd.

I DETTE programmet fortel Bodil Cappelen om brevvekslinga og møtet med Olav H. Hauge, først som diktar, deretter som venn og seinare sambuar og ektefelle.

Byggjeplassen

2011-03-08T00:01:00.000+01:00

«Jeg har jobbet her siden jeg fikk fagbrev. Jeg er forskalingssnekker. Navnet mitt skiller seg like mye ut som de polske, i begynnelsen trodde Willy T at jeg var reinholderen.»

Bror min byggjer sitt eige hus. Eg ser han frå kjøkenvindauget til foreldra våre. Rett nedom vegen er tomta hans, inst ved granene, der det er lunast. Like over naustrekkja, fjøresteinane, bølgjene som kjem, dreg seg attende, kjem.

Bror min bruker sin eigen kropp. Armar og rygg, bein og hovud. Far hjelper, og ein annan kar. Dei løftar og lempar, set stein på stein, smør mørtel mellom blokkene. Dei lagar gap til vindauga, ein ny etasje på den første. Eg klyv opp den provisoriske trappa. Dei peiker og forklarer. Her blir verandaen, her blir kjøkenet, her blir badet med varme i golvet. Eg ser på lecablokkene. Går til vindaugsgapa og kiker utover. Ned på hamna med båtane, sundet mellom denne øya og neste. Over fjorden der byen ligg så fint under fjella. Dette blir huset bror bygde. Eit hus med lys og varme, med bilete på veggene.

Eg kjem aldri til å byggje mitt eige hus. Eg kjem ikkje til å støype min eigen grunnmur, reise mitt eige byggverk. Eg kjem ikkje til å vagle meg til på taket og legge mine eigne taksteinar. Kvinner gjer ikkje slikt. Kvinner høyrer ikkje heime på byggjeplassar. Vi skal ikkje bruke sementblandar, gå i skitne termodressar, lukte kropp, løfte tungt. Vi skal ikkje setje opp store konstruksjonar. Byggjeplassen er ikkje for oss. Byggjeplassen er ein av dei siste mannsbastionane.

«Jeg ser henne innimellom, maskinføreren i det andre sprengningsfirmaet. Hun er kraftig, har hår ned til beltet, grå arbeidsbukser og Van Halen T-skjorte. Hun går nesten alltid i T-skjorte. Styrer gravemaskinen mens hun røyker, tar kjappe telefoner. De gangene vi er på samme område hilser vi på hverandre som menn.»

Tina Åmodt gav i 2010 ut boka «Anleggsprosa», som handlar om livet på ein byggjeplass. Kritikarane falt av stolane då dei skjønte det var ei ung kvinne som arbeidde på byggjeplassen, ikkje ein mann. Dei blei svært opptekne av om Tina Åmodt sjølv hadde arbeidd som bygningsarbeidar. For så uvanleg er det, like uvanleg som ein mann som heklar dukar og strikkar babysokkar. Det er ein arena igjen å erobre. Slik det er i dag må ein gå inn i ei anna kjønnsrolle når ein utfordrar dei siste kjønnsbastionane. Kvinner må oppføre seg som menn på byggjeplassen, menn må tole å bli behandla, nedlatande, som «kvinner» om dei utfører oppgåver som framleis blir sett som feminine. Ei kvinne vil ha eit behov for å transformere seg for å tilpasse seg den mannsdominerte arenaen, for å bli teken seriøst må ho vere ein «mann».

«Før pleide jeg å dusje og sminke meg før jeg dro på jobb. For å rekke det sov jeg ti minutter mindre. Det handlet også om å komme hjem for dagen med flokete hår, men markerte øyne. Bli tatt på og lukte en blanding av treverk, rust og parfyme. Jeg prøver ikke lenger å ligne meg selv som jeg ser ut når jeg har fri. Jeg er lei av at folk spør om hvordan jeg holder ut, jeg skjønner ikke at de ikke skjønner at dette handler om byggeplassen.»

Det handlar om å få lov til å gjere det ein har lyst til, same kva kjønn ein er fødd inn i. Kanskje neste generasjon får det til?

Spalte i Nationen laurdag 5. mars 2011, til lukke med kvinnedagen.

Ulvane i myra

2011-02-28T16:21:00.001+01:00

to fyrar med føter i hosene og innsydd skamkapsel

Ord er morosamt. Uttrykk er morosame. Første gong uttrykket «auge store som tinntallerkenar» kom til sin rett for min del, var då eg kunne bruke det i Fange 59. Taterpige og det faktisk hadde relevans for tidas vokabular. På 1700-talet var nemleg tallerkenar av tinn i bruk.

Uttrykket «ugler i mosen» er nokså ugjennomtrengeleg for mange av oss. Vi bruker det når noko er «muffens». «Muffens» betyr at noko er mistenkeleg og kjem kanskje frå det tyske ordet «Muff» som betyr muggen lukt, og må for alle del ikkje forvekslast med «muffins», som er eit herleg bakverk, gjerne med sjokoladebitar i. Det er altså ikkje nokon muffin i mosen, sjølv om det kunne vore forlokkande nok. «Ugler i mosen» kjem visstnok av det danske «ulve i mosen», de kan jo sjølve prøve å uttale det på dansk, noko som betyr at det ligg ulvar på lur i myra (mose = myr) og med ein gong verkar langt meir skremmande enn dei stakkars moseuglene (uhu).

Eit anna uttrykk eg ikkje heilt skjønte var «skrubbsvolten». «Eg er skrubbsvolten,» seier vi jo frå tid til anna. Men kva er ein skrubb og korfor er han svolten? Og der kom altså ulven på banen endå ein gong. Skrubben som er svolten er eit anna namn for ulv. Ulven har altså spelt ei viktig rolle opp igjennom tidene og vore med på å forme fleire av dei uttrykka vi framleis bruker mykje.

Ein del uttrykk er lette å forstå. «Slu som ein rev», det ligg jo i ordet, «som hand i hanske», det seier seg sjølv, men «som fot i hose» er kanskje ikkje like lett for dagens unge. For kva er ei hose og kva har foten der å gjere? Det heile blir svært logisk med det same ein får vite at hose er det same som strømper eller strømpeliknande beinklede, altså bukser eller kanskje snarare tights, i mange tilfelle. Gjerne med påsydd «skamkapsel», også kalla buksesmekk.

Men der er eitt uttrykk som eg ikkje forstår opphavet til, sjølv om eg skjøner tydinga, så eg håper det er nokon av dykk lesarar som kan hjelpe meg. Uttrykket eg lurer på er dette:

«å ta bladet frå munnen»

Kva slags blad er det snakk om og kor stammar uttrykket frå?

Biletet er lånt frå Wikipedia sin artikkel om «Hose»

Å utvide sanninga

2011-02-25T15:11:00.001+01:00

«Maria Andersdatter Tatterpige»

Stundom kjem bileta, som ut av ingenting. Eg sit på stolen, går på vegen, les avisa, og der er det: Eit bilete av ei kvinne som pikkar på ei glasrute med naglen.

Andre gonger er det ikkje så mykje eit konkret bilete, som sansingar, dei kjem som piler frå mørkret, føyer seg saman til ei stor kjensle: Her er det noko, dette må eg skrive om. Det er ikkje lett å forklare, det er intuitivt, eg ser noko, eg føler noko, eg får ein sterk trong til å skrive om det.

Destillert og fargelaust
Den første boka mi byrja heilt annleis. Der hadde eg ei heil masteravhandling i historie å bygge på før eg byrja skrive romanen. Der hadde eg vald ni kvinnelege fangar frå Tukthuset i Trondheim på 1730-talet, alle dømde til straffearbeid for blodskam. Eg hadde følgt spora deira bakover: Kven var dei, kor var dei frå, korfor var dei dømde til døden og korfor blei dei benåda? Eg såg på dei større strukturane i samfunnet, på mentaliteten, maktforholda, kjønnsrollene. Eg oppdaga at under dei snirklande, stundom unnvikande, stundom grufullt direkte formuleringane, fanst det menneskelege liv og lagnader, fanst det store menneskelege drama, på liv og død, som inneheldt kjærleik og vald og hat, tillit og svik: nedfelt og destillert i ein protokoll og fråteke all temperatur, all farge. Utsegn blei gjengjevne openbert forkorta, i eit høvisk dansk vitna ikkje snakka. Men bak protokollspråket, bak dei lange setningane, kva fanst der?

Eg gjekk metodisk til verks. Sidan eg ikkje valde eit stort saksmateriale, kunne eg finne ut alt som var om desse ni. Eg følgde dei frå bygdetinget til lagtinget til overhoffretten til dei kongelege resolusjonane om benåding og tilbake dit eg starta, til tukthuset igjen. Eg følgde dei frå Statsarkivet i Trondheim til Riksarkivet i Oslo til Rigsarkivet i København. Sakene var handskrivne i gotisk skrift, det første eg måtte gjere var å lære eit nytt alfabet. Deretter måtte eg freiste dechiffrere dei ulike handskriftene, nokre enklare enn andre. Så var det sjølve orda eg måtte forstå, nokre vendingar er gått ut av bruk sidan 1730-åra, nokre har endra meining. Den siste biten var den mest interessante, nemleg analysedelen.

Eg ville kome nær det menneskelege i rettssakene og fann to metodar eg kunne bruke: den mikrohistoriske og den mentalitetshistoriske. Den mikrohistoriske metoden handlar om å desentrere blikket og bruke det marginale for å kaste lys over det normale. Det er ofte rettskjelder, inkvisisjonsrapportar og fangeprotokollar som blir nytta som grunnlag for mikrohistoriske undersøkingar; kjelder som fortel om menneske som beveger seg i randsonene av det normale, som har utført overskridande handlingar. Metoden er ei tett skildring av sosiale handlingar og ei tolking av den sosiale diskursen handlingane inngår i. Ambisjonen er å krinse inn sjølve livet og skrive dei gløymte folka inn i historia. Mikrohistoria er òg ein kritikk av makrohistoria sin strukturanalyse, dei store individa si historie og reduksjonen av einskildindivid til statistiske tilfelle.

Mentalitetshistoria er på si side knytt til gestar, handlingar og haldningar og ligg nær opptil psykologien. Alle slags kjelder kan vere kjelder for mentalitetshistoria, men dei beste er dei som vitnar om sinnsstemningar, slik til dømes rettsprotokollar kan gjere.

Ein grunn til å skrive
Eg hadde vilja bli forfattar sidan eg var barn. Hadde alltid skrive skjønnlitterære tekstar, leikt med språk, form og sjanger, prøvd å finne noko å skrive om, men etter kvart som eg blei eldre verka alt stadig meir banalt, gjort så mange gonger før. Så skjønte eg det. At tanken ikkje hadde slått meg tidlegare verkar i ettertid uforståeleg. Eg hadde sete i universitetskantina med ei venninne medan vi begge var masterstudentar og diskutert vegen vidare. Vi ville begge skrive skjønnlitteratur og vi ville begge bli forskarar. Ho snakka om at eg kunne bruke det skjønnlitterære språket i ei doktoravhandling, og eg nikka, likevel slo det meg ikkje enno, at eg kunne gjere omvendt. Eg kunne bruke det historiske i fiksjonen. Eg kunne skrive ein historisk roman.

Då innsikta kom, fann eg endeleg motoren eg hadde mangla. Eg fekk noko å bruke språket mitt på. Endeleg hadde eg ein grunn til å skrive. I den første romanen min, ungdomsromanen «Ingen må vite», brukte eg nokre av blodskamssakene frå masteroppgåva. Endeleg kunne eg dikte vidare på dei få linjene eg hadde funne om desse jentene. Eg valde å bygge ei historie over den sakstypen som var mest vanleg, blodskam mellom stefar og stedotter. Eg ville inn i situasjonen, eg ville utforske kva som kunne ha skjedd. Eg valde namn frå kjeldene, Ingeborg, Gabriel, Mikkel, Peder. Eg bestemte meg for eit landskap, lærte om byggeskikk, matvanar, klesdrakt. Og historia opna seg. Plutseleg kom bileta av Ingeborg til meg. Ho plukkar steinar og legg dei i skjørtet sitt. Ho slikkar grådig på ei trestamme.

Livstid i tukthus
Ein må alltid byrje ein stad. Mange forfattarar seier at dei byrjar å skrive utan å vite kva dei vil skrive om, kor dei skal. Andre har tenkt ut heile bøker i hovudet før dei set seg til skrivebordet. For meg er det ei blanding. Då eg tok mellomfag i historie – sosialhistorie frå tidleg nytid – skreiv eg ei semesteroppgåve der eg brukte den første fangeprotokollen frå Tukthuset i Trondheim. Den første innskrivne var ei svært ung jente: «Maria Andersdatter. Tatterpige». Ho kom frå Sverige med «en heel Complot» av taterar og var tretten år då ho blei sett inn i tukthuset saman med foreldra sine i 1737. Etter tretten år blei ho overført til teneste hos «Probsten Thode», som Andreas Erlandsens «Biographiske Efterretninger om Geistligheden i Trondhjems Stift» kan fortelje at var stiftsprost i Trondhjem Stiftamt og sokneprest til Nidarosdomen og fekk 12–15 barn, kor av fire (eller sju) ikkje voks opp. Maria fekk med seg to andre «slaver» og rømte, men blei snart fanga og sett inn i tukthuset igjen, denne gongen på livstid.

Dette var ikkje ein vanleg lagnad. Dessverre finst det ingen mulegheiter til å finne ut korfor tilfellet Maria Andersdatter skilte seg slik frå den vanlege praksisen for slike som henne. Ho var tilsynelatande innsett fordi ho var tater og lausgjengar, men at ho ikkje sleppte fri etter eitt til to års forbetring og opplæring i arbeid og kristendomen, slik andre gjorde, er umuleg å forklare. Kanskje var ho spesielt «vanartig» og ikkje sett på som skikka til å bli lauslaten?

Det blei raskt openbert for meg at sjølv om eg ville skrive om Maria, aller helst om den verkelege Maria og den verkelege prosten, blei det for komplisert å freiste skape ein god roman utav det. 12–15 barn? Livstid i tukthus? Eg bestemte meg for å gjere nokre endringar. Maria blei nokre år eldre, slik at ho nesten var vaksen, men ikkje heilt, eg gjorde prosten barnlaus, og medan eg ville behalde namnet til Maria, ville eg endre namnet til prosten. Det byrja kome bilete av Maria. Eg såg henne stikke handa ned i ein sekk med korn. Eg såg henne legge handa mot ei ruglete glasrute. Eg såg henne stå urørleg i skogen, følgje ein rev med auga.

Dei gløymte folka
Eg måtte finne ut kven ho var og korfor ho var slik. Eg måtte setje meg inn i hennar tankeverd. Eg byrja lære om romanikulturen, om deira historie, eg prøvde å lære litt av språket, lytte til musikken. Eg måtte òg finne ut korleis Trondheim og menneska i byen var kring 1750. Eg sat på kafeen Ni Muser, like ved Nidarosdomen, og reiv mentalt ned det eg såg rundt meg. Eg reiv ned byggverka som er komne til dei siste 260 åra, eg gjekk på Sverresborg Trøndelag Folkemuseum og såg på byhus frå perioden. Eg oppsøkte tukthuset, som framleis står i Kongens gate, eg leitte opp gamle kart og måleri, eg las skifte frå perioden, kva slags eigedelar rikfolk hadde, las meg opp på parykkmotar, fann tidsriktige salmar og sitat frå gamle biblar.

Eg ville ikkje gå makrohistorisk til verks, som eg synest mange historiske romanar gjer. Det skal alltid vere dei store historiene, dei store lerreta, dei store historiske personlegdomane. Eg ville skrive om dei gløymte folka, vise dei «små» menneska og verda dei levde i. Eg ville skrive bøkene slik eg ville ha skrive om noko frå mi eiga tid. Eg ville bruke det same språket, eg ville bruke dei same grepa. Noko måtte likevel bli annleis.

Røyndomseffekten
Historikaren Erling Sandmo, som har gjort mykje på kriminalitet og mentalitetshistorie, bruker noko han kallar «virkelighetseffekten» i tekstane sine, eit omgrep henta frå Roland Barthes’ artikkel med same namn frå 1968. Barthes ser på dei tilsynelatande uviktige detaljane i ein roman, som ikkje er avgjerande for handlinga, men som likevel er med i skildringa. Desse detaljane, som barometeret som heng over pianoet i «Madame Bovary» av Gustave Flaubert, har einast ein funksjon: Dei skaper ein røyndomseffekt. Sandmo bruker dei same skjønnlitterære verkemidla i sine fagtekstar for å gjere historiske hendingar og personar meir levande for oss, meir verkelege. Eg har brukt røyndomseffekten med motsett forteikn. Ved å bruke sitat frå verkelege historiske kjelder, får fiksjonen ei forankring i noko som har eller kan ha hendt, noko som gir ei kjensle av røyndom. Dei historiske kjeldene har eit eige språk, ein eigen patina som gjer dei til noko framandt og eksotisk i vår tids tekstar. Å bruke utdrag frå verkelege kjelder i ein roman skaper fleire tekstlege nivå, ikkje berre reint språkleg, men òg ved å skape fleire røyndomsnivå i teksten. Det «verkelege», altså fiksjonen, blir representert ved historia eller handlinga, medan det verkeleg verkelege blir representert ved noko som tilsynelatande er sant: den originale, historiske kjelda.

Historikarar veit at ein ikkje kan finne ei stor og heil og fullstendig sanning. Det handlar ikkje om å finne sanninga, det handlar om å utvide henne. Historiske romanar kan òg vere ein arena for dette. Ei blanding av forsking og fiksjon, der alt som må vere historisk korrekt er det, men som ved hjelp av det skjønnlitterære kan gjere det historiske meir «verkeleg» enn ein fagtekst kan. Medan dei historiske kjeldene kan gi oss namn og handlingar, kan fiksjonen gi oss menneska: Ho som drøymer at byen brenn om natta, ho som vaknar og vil noko anna.

Essay i Klassekampen, 19. februar 2011. Avfotografert kjelde: Statsarkivet i Trondheim. Fangeprotokoll nr. 1 for Trondhjem Tugt- og Verks-Huus 1737-1814, fange nr. 1, Maria Andersdatter Tatterpige

Innsirkling 2

2011-02-23T20:09:00.002+01:00

Det plagar meg at det ikkje finst fleire Innsirkling-bøker enno. Eg vil ikkje slutte å lese om desse menneska. Eg har seksti sider igjen av Innsirkling 2 og eg vil spare på dei så lenge eg kan. Eg har lese om Ole og Tom Roger og er no inne i Paula si verd, hennar minne om David som barn.

Det var Tom Roger som gjorde sterkast inntrykk i denne boka. Fyren som kallar seg white trash, som blir overmanna av blindt raseri i fylla og denger laust på sambuaren sin, som etterpå unnskyldar han, men han vil ikkje bli unnskyldt, han veit han har oppført seg forkasteleg, han veit han ikkje vil endre seg, veit han vil gjere det igjen.

Som i Innsirkling er det tre personar, tre forteljingar og tre brev til David i denne boka. Men underleg nok er ikkje David blitt klarare for meg. Dess meir som blir fortalt, dess fleire som fortel om han, dess lenger unna driv han. Eg klarer ikkje setje saman dei seks historiene eg (snart) har lese til eitt bilete, til eitt menneske. Kven er David? Har han verkeleg mista minnet, eller er dette eit kunstprosjekt, som Silje i bind 1 lurer på, er dette kanskje romanen nokon har høyrt rykte om at han skriv på?

Carl Frode Tiller har sjølv uttala at han ikkje kjenner svaret enno. Eg ser fram til å bli med han på vegen vidare for å finne det.

Tilføying, 24.02.2011:
Eg har no lese ut heile boka, og mot slutten av Paula si historie byrja eg få kjensla av å følgje ein såpeopera, så usannsynlege vendingar tok historia. Eg er no endå meir nyfiken enn før på kva som vil følgje. Snakkar Paula sant? Og om ho lyg: korfor?

Den digitale fjorden

2011-02-18T20:16:00.002+01:00

Hjernen er blitt digital. I staden for å seie at ei datamaskin er som ein hjerne, seier vi at hjernen er som ei datamaskin. At alt finst lagra der, alle minne og sanseinntrykk, kanskje gøymt, kanskje gløymt og forlagt i ei mappe utan namn, men ikkje sletta. Alt kan gjenopprettast sjølv om harddisken krasjar, alt finst i hjernen, han er ei maskin.

Vi er digitale vesen i ei elektronisk verd. Om kvelden set eg mobilen min på ringing til morgonen etter. Buss- og flytogrutene har eg sjekka på min berbare Mac, eit uerstatteleg verkty, ein arbeids- og fritidsreiskap eg aldri reiser vekk utan og som eg sit med på fanget store delar av dagen. Eg har vore inne på nettbanken for å sjekke saldoen, og før eg legg meg tek eg ein siste runde innom dei faste nettstadane: e-post, facebook, twitter, blogg.

Alt eg gjer set elektroniske spor etter seg. IP-adressa mi set avtrykk på alle nettsidene eg besøker. Eg trekker kortet før eg går om bord i flytoget, trekker det igjen når eg kjem til Gardermoen. Eg betaler med kort i kiosken og har på førehand sjekka inn via internett. Medan eg ventar på å gå om bord snakkar eg i mobilen.

Så byrjar problema. Flyselskapet sitt datasystem er nede og vi kan ikkje gå om bord. Flyet står og ventar, kabinpersonalet er klart, flygarane sit klare, passasjerane. Først etter ein og ein halv time klarer flyselskapet å løyse problemet: Dei har fått henta ut ei passasjerliste på papir og kryssar oss av manuelt før vi går om bord. Dei som har sjekka inn bagasje må gå ned på rullebanen og identifisere han før dei får setje seg.

Den digitale kvardagen er så naturleg, no, at eg sjeldan ofrar han ein tanke. Vi er aldri presise til avtalar lenger. Fem minutt før vi skulle ha vore ein stad sender vi tekstmelding og seier vi er eit kvarter for seine. «Å, det var bra,» er svaret: den andre er også for sein. Vi spionerer på kvarandre på nettet. Eller, vi treng ikkje eingong spionere, for alt er ope og tilgjengeleg, skattelister, adresser og resultat frå sportsturneringar. I tillegg legg vi informasjon ut frivillig for fleire hundre «venner» på facebook eller på offentleg tilgjengelege, merkverdig private bloggar. Vi twitrar om stort og smått: fortel når vi har stått opp om morgonen, kva vi ser på tv, kva vi har ete til kvelds, kor mange glas vin vi har drukke på laurdagskvelden. Om vi møter eit nytt menneske legg vi kvarandre til på facebook og går gjennom kvarandre sine profilar. På ein halvtime veit vi om vedkomande har partnar og barn og korleis dei ser ut, kor ferieturen dei siste åra har gått, kva slags interesser vedkomande har og kor vedkomande har jobba.

Vi fortel kor vi er, kor vi skal og kor vi drøymer om å vere. Vi bruker nettet til iscenesetjing, sjølvskryt, sjølvforakt og sjølvbedrag. Vi slenger rundt oss med spontane uttalingar, meir eller mindre seriøse. Eitt av nettsamfunna eg tilhøyrer er eit arkiv over unge menneske sine pinlege utsegner i fylla, utsegner som aldri blir sletta.

Eg som var så glad i cd-plater har no all musikken min på digitale filer, fleire tusen låtar på ein ørliten dings som veg nærmast ingenting og er med overalt. Eg høyrer aldri på radio på radioen, men på podkast på den vesle dingsen, og snart byrjar eg vel lese bøker på data, òg, eller på lesebrett, som det blir kalla.

Trass alt dette slo det meg ikkje kor digital eg er blitt før flyet gjekk inn for landing den dagen. Eg såg ut på ein fjord dekt av tynn isfilm og min første tanke var: denne fjorden har verkeleg låg biletoppløysing.

Fredagsspalte i Sunnmørsposten, 18. februar 2011

Innsirkling

2011-02-15T19:22:00.002+01:00

Tiller fekk Brageprisen og Kritikerprisen for Innsirkling i 2007. Foto: Dagbladet

Eg har sytti sider igjen til kvelden, det held akkurat.

Det er ei stund sidan eg blei så hekta på ei bok som eg er blitt på Carl Frode Tillers Innsirkling dei siste dagane. Eg har lenge tenkt eg skulle lese boka, men det var først no som det er sett opp teaterstykke av boka på Det Norske Teatret, og eg har bestemt meg for å gå, at eg fekk ut fingeren.

I dag har eg tråla alle bokhandlar etter Innsirkling 2, utan hell, så eg har bestilt boka frå det lokale biblioteket og ser fram til å hente henne i morgon. Det er nokre bøker ein er glad ein har valt å lese. Innsirkling er ei av dei.

Måten Tiller bruker 'bipersonar' til å sirkle inn historia om den fråverande hovudpersonen David, som lid av amnesi, er både interessant og medrivande. Gjennom fleire stemmer stig hovudpersonen sakte fram, men mest av alt er det dei sjølve vi blir kjende med, og samfunnet og miljøet dei er og har vore ein del av. Eg har alltid vore fascinert av fleire stemmer som fortel den same historia frå ulike perspektiv, med ulike tolkingar og konklusjonar. Det viser kor subjektiv sanninga er, kor påverka av subjektet sine motiv og kjensler.

Eg lurer på kor Tiller skal med dette prosjektet. Det skulle først bli ein trilogi, no snakkar han om ein kvartett. Er det David sjølv som får ordet i siste boka?

Havet hviler

2011-02-10T21:06:00.000+01:00

Husene er enkle og værfaste, de står som om de er festet til marken med usynlige bolter, hvite og gule, de har fått strandens egne farger, sandgult, okerhvitt, lyseblått: en grønn dør. Et vindu med røde gardiner; det er den samme fargen som på undersiden av en våt stein, eller i en flekk på måkenes nebb, eller i sjøgress når det beveges av strømmer. Husene ligger i en rekke mot sjøen, en front mot havet, og på den andre siden av den smale veien, opp under fjellryggen som strekker seg som en tunge mot havet, ligger de gamle løene avblåst all maling og tjære, grå som stein, eller som trærne de er begynt å ligne på, sprukne og fargeløse. Og så; mellom husene og trærne, rundt en liten sving forbi nøstene og svaberget, ligger stranden. Grotlerstranden. En lang, hvit bue, eller en skål som tar imot havet; vannet faller inn og skyter ut i en aldri hvilende bevegelse, bortsett fra noen stille timer midt på natten da sjøen er som frosset av månelys. Og midt på dagen, solen står midt på himmelen; havet hviler.

Tomas Espedal: Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv.

Den sovende

2011-02-08T21:14:00.002+01:00

Morgen. Sol. Elven renner tvers igjennom huset. Jeg lå lenge våken i sengen og hørte på elven som rant inn vinduet og døren, inn gjennom veggene og ned fra taket, den steg opp fra gulvet og fylte soverommet med vann. Jeg drømte at jeg sovnet for aldri mer å våkne, jeg ble den sovende, en kropp som ikke klarte å forlate søvnen, et ansikt som ikke klarte å åpne øynene. Om morgenen våkner jeg våt av svette, som om jeg har kjempet; jeg har kjempet for å komme meg opp av elven, ut av søvnen.

Tomas Espedal: Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv.

Eg skriv for hand

2011-02-06T16:53:00.003+01:00

Litt skeivt på papir utan linjer.

Eit vindauge mot vest

2011-02-06T14:26:00.004+01:00

Eg vil berre skrive. Det er ikkje berre å skrive.

Frå tid til anna stoppar det opp. Eg blir einspora og ingenting anna betyr noko, men hovudet er tomt, hendene er tomme. Eg har ei blank side framfor meg, eg skriv noko, tilfeldige ord, dei har ingenting føre seg.

Eg prøver å få det til å losne. Eg går tur, eg sym, eg drikk kaffi. Det kan hjelpe å gjere noko anna nokre dagar. Det kan hjelpe å gå på kunstutstilling, konsert, opplesing. Det kan hjelpe å lese ei bok. Det kan hjelpe å reise ein stad.

Min stad er ei øy. Ei lita øy, flat og grøn med kvite strender. Min stad er ei øy i havet, ei øy mot havet, mot vind og regn. Mi øy er ei øy i storm, ei øy i sol, ei øy med fuglar i flokete reir: det blir vår på øya, i hagen kjem blomstrar. Mi øy har eit hus i hagen. Mi øy har eit hus kor eg voks opp. Eit hus med mange rom, eit hus eg har flytta rundt i, frå etasje til etasje.

No søv eg oppunder mønet, under skråtaket. Når det regnar, regnar det rett over hovudet mitt. Når det blæs ristar det i veggene, eg høyrer døra kakke svakt mot karmen. Eg søv på bestemor sitt rom. Eg søv i senga hennar, hennar ting i nattbordskuffa, hennar bøker i bokskapet. Eg liker å bu på rommet hennar, liker at nokon er her. At nokon dreg ned rullegardina. At nokon skrur på omnen. At nokon ser ut vindauget: ei ørn som sirklar i rolege spiralar, lenger og lenger ifrå meg.

Eg vil skrive på loftet. Ei heil leilegheit står tom i huset etter at bestemor kom på heim: to stover, kjøken, tre soverom. Den eine stova har vindauge mot sør, mot skarpe fjell, ein by. Sola fargar fjella, skodda løyner dei. Eg finn eit bord på låven. Eit blåmåla trebord med klaffar. Eg dragsar det ned dei overgrodde steintrinna, gjennom hagen, over grusen, opp ei trapp, inn på badet. Eg vaskar bordet. Så ber eg det opp endå ei trapp. Eg set det under vindauget på stova. Det passar ikkje. Det står ein sofa der, eg kunne flytta han, men eg vil ikkje flytte han, det er ikkje mi stove.

Eg ber bordet inn på soverommet. Det har eit vindauge mot vest, mot sola som går ned bak silhuetten av huset der mor mi blei fødd. Eg set bordet under vindauget, finn ein stol frå kjøkenet. Med det same eg set meg skjøner eg at dette er staden. Om eg opnar vindauget og det er vår høyrer eg storspovane på marka. Dei går og dreg makk frå jorda, der potetåkeren var. Når ein av dei lettar, trillar han spelet sitt over markene og husa. Om eg opnar vindauget og det er sommar kan eg høyre regnet falle, stilt som ei kviskring i graset.

Eg kan sitje her og skrive. Eg kan skrive alt under vindauget. Om det er vinter, rett oppunder jul, kan eg sjå lyset gulne og bli vekke bak fjellet. Ein halvtime seinare skin det opp ute i havet. Bilane byrjar gli langs vegane. Lysa frå lyktene, inn framom husa. Snart er det middag. Det gule lyset frå kjøken i middagstida, den lune varmen, dogg på glaset. Hender som set fat og glas på bordet, skåler og panner. Kroppar som finn plassar, hender som forsyner seg, heller i glas, ausar på fat. Kroppar som et og munnar som tygg. Små barn som luktar slik små barn gjer: grønske, vaskepulver, noko mjukt, noko barnleg.

Alt dette ser eg, til mørkret kjem og lukkar meg inne: mitt eige andlet stig fram i glaset.

Laurdagsspalte i Nationen, 5. februar 2011. Foto: privat, Giske.

Bokmonopolet

2011-02-03T19:36:00.002+01:00

Sett slike stablar før?

Det er grunn til bekymring i bokverda. I dag skriv Klassekampen om dei tre store bokhandelkjedene som er eigde av dei tre store forlaga og som i hovudsak frontar eigarforlaga sine bøker og pressar ut utgivingar frå mindre forlag. Er dette noko den vanlege bokkjøparen er klar over?

Korfor blir ein bestseljar ein bestseljar? Kor mykje betyr reklame? Kor mykje betyr publisitet for kva bøker ein vel å lese, får lyst til å lese, føler ein må lese, berre må kjøpe? Kor mykje betyr det for salet at nokre boktitlar ligg i stablar på borda i bokhandlane, medan andre står med ein tynn og anonym rygg i hylla - eller berre er tilgjengelege som bestillingsvarer?

Her er nokre harde fakta.

Aschehoug er landets største forlag og eig saman med Gyldendal De Norske Bokklubbene AS. Desse to forlaga oppretta distribusjonssentralen Forlagssentralen saman, i tillegg eig dei Kunnskapsforlaget. Aschehoug eig altså Bokklubbene, Forlagsentralen, Kunnskapsforlaget og Spektrum forlag, i tillegg til å ha store eigarinteresser i Lydbokforlaget. Aschehoug eig også Universitetsforlaget, Forlaget Oktober, Kaleidoskopet og Kirkelig Kulturverksted.
Og dei eig bokhandelkjeden Norli.

Kva så med Gyldendal?
Gyldendal eig Tiden Norsk Forlag, Kolon Forlag og Versal Forlag. Gyldendal eig sammen med Aschehoug heile eller dominerande delar av De Norske Bokklubbene, Forlagssentralen, Lydbokforlaget og Kunnskapsforlaget.
Gyldendal eig bokhandelkjeden Ark.

Og så kjem vi til Cappelen Damm, som er to forlag i eitt - det som før var Cappelen og det som før var Damm.
Cappelen Damm er eigd av Bonnier og Egmont. Sentraldistribusjon AS er eit heleigd dotterselskap i Cappelen Damm-gruppa. Cappelen Damm eig Flamme Forlag, i tillegg til 66 % av Lars Monsens forlag, Larsforlaget.
Cappelen Damm eig bokhandelkjeden Tanum.

Noko som skurrar i norsk litteratur? Kva skjedde med den frie marknaden?

Lukta av historie

2011-01-28T11:50:00.002+01:00

Eg har kanskje eit romantisk forhold til historie. Realistisk, men romantisk. Likevel tok det mange år før eg skjønte kva historie eigentleg er og ikkje minst: at det er faget for meg.

Historie er så kjedeleg, tenkte eg før. Berre kongar og krigar og årstal. Eg skjønte ikkje at det eg likte med mange av romanane eg las, var at dei føregjekk i ei anna tid. Eg skjønte ikkje at den store draumen om ei tidsmaskin handla om ein lidenskap, allereie som barn, for det som har skjedd før oss, det som var historie. Som i barne-tv-programmet der ein kunne vri på ein lysbrytar og stova endra seg – møblane, menneska, tida. Det magiske i å reise gjennom tid, å oppleve andre tidsaldrar enn din eigen: vikingtida, mellomalderen, barokken. Eller berre femti år tilbake. Kor annleis alt var då.

Det er min eigen utforskartrong som gjer det. Alt eg ikkje kjenner til har eit skjer av magi over seg. Alle bøkene eg ikkje har lese, alle menneska som finst, alle byane, skogane, sjøane. Eller verdsrommet: planetar og stjerner og solsystem, utover og utover, til alle kantar kring oss. Kva finst utanfor universet? Korleis kan noko vere endelaust?

Når eg held eit gammalt dokument mellom hendene, når eg kjenner det tjukke klutepapiret, kjenner den særeigne lukta av støv som har samla seg opp gjennom menneskealdrar, kan eg få eit lite lykkeras i magen. Ja, eg har nok eit romantisk forhold til historiske dokument, til sjølve kjeldene. Eg elskar måten dei luktar på, vekta deira i hendene. Eg liker den snirklete, kanskje gotiske, handskrifta dei er forfatta i. Men aller mest elskar eg glimta av liv eg får når eg les dei. Glimt av det mennesket som skreiv desse sidene, kanskje veit vi ikkje kven det var. Kanskje var det ein sorenskrivar, ein mann. Han hadde eit liv vi kanskje aldri vil vite noko vesentleg om, anna enn når han levde, kor han budde, kven han var gift med, kor mykje han skatta. Om vi er heldige.

Eller vi les personlege brev, kjærleiksbrev frå ei kvinne til ein mann for 150 år sidan. Ho var kjøt og blod, som oss. Ho hadde augevipper, naseborar, tunge. Ho hadde hud og hår og fingertuppar. Ho hadde hjarte, lunger og nyrer, magesekk og tarmar. Ho hadde hår på leggane, ho hadde tånegler, ho hadde sveittelukt, ho hadde vakenetter. Ho var aldri ein museumsgjenstand. Ho var eit heilt unikt individ, ein viktig eksistens. Ho kunne ikkje førestelle seg verda utan henne i den. For verda utan henne fanst ikkje, ikkje for henne. Ho var hovudpersonen i sitt eige liv. Ho var eit menneske.

Ein historieprofessor på universitetet sa at det einaste vi aldri kan vite noko om er korleis det lukta i tidene før oss. Korleis lukta det i Bjørgvin? Korleis lukta det i gatene, korleis lukta dei som passerte deg? Korleis lukta ei verd utan eksos, utan deodorantar og dusj? Korleis lukta ei verd utan tannkrem, utan vaskemaskiner? Korleis var dei i ei verd med fresande talglys og folk som sende kvarandre runepinnar, som denne dei fann på Bryggen i Bergen: «Gyda seier at du skal gå heim».

Vi får aldri vite det sikkert. Likevel er det lukta av historie som gir meg lykkeras i magen. Lukta av støv gjennom hundreåra som har passert. Lukta av alle som skjuler seg bak skrifta.

Laurdagsspalte i Nationen, 22. januar 2011

Eg vil skrive ei Ullhovudmyr

2011-01-22T12:48:00.001+01:00

Eg er ikkje reinætta sunnmøring. Som den einaste på øya – slik kjentest det iallfall då eg var barn – hadde eg ein far som ikkje var frå Giske. Faren min var frå ein mytisk stad ved namn Finnmark, der ingen hadde vore og alle var overtydde om at berre fanst samar og rein.

Det var ikkje heilt stovereint å ikkje vere hundre prosent gisking då eg voks opp. Kanskje var det noko nesten mistenkeleg over det. Kanskje var det å ha ein far som var finnmarking, med eit rart, framandarta etternamn, omtrent å likne med å ha ein far frå månen. Eg er ikkje sikker, men annleis snakka han. Han sa verken «ej» eller «øss» eller «buda» og når han skulle seie «no» sa han «nu» og på toppen av det heile var han ikkje heilt norsk, ein gong. Forfedrane hans var frå Finland og hadde kome til Noreg på slutten av 1800-talet. Eg var ikkje berre halvt finnmarking. Eg var utanlandsk.

Det var alltid spennande å høyre om familien oppe i nord. Dei var litt meir magiske der oppe enn vi var her nede. Dei høyrte vardøger før nokon kom, dei kunne heile smerte med hendene sine, dei sparte bær til småfolket i marka. Særleg dette med Finland likte eg godt å tenke på. At eg var litt finsk. Eg syntest det var tøft, same kva dei andre ungane sa.

Dei siste åra har eg fatta stadig sterkare interesse for denne delen av arven min. Eg har gått på kurs for å prøve å lære det dei i dag kallar kvensk og far min kallar finsk. Eg har hatt lyst til å reise nordover i mange år, men av ulike grunnar har det ikkje blitt. Det er som om det er meir omfattande å reise til Finnmark enn det er å reise til utlandet ei helg.

I fjor sommar bestemte vi oss endeleg for å reise. Flyet gjekk over Sverige og Finland, turen tok to timar frå Oslo til Kirkenes, så vidare med propellfly over Varangerfjorden. Vi flaug høgt, eg hadde sett meg ved vindauget, hadde tenkt eg skulle sjå ned på dei store skogane, men eg såg berre skyer. Vi landa midt i solnedgangen i Vadsø, den intense solnedgangen over vidda. Eg hadde ikkje vore der på femten år. Eg saug luktene inn, syna: landskapet, fjorden, lyset. Vi reiste ut til bygda til far min, der elva som renn nedover vidda møter havet: ein salt straum oppover, ein søt straum ned. Det kjentest godt å gå rundt i den vesle bygda. Sjå dei særeigne, avlange varangerhusa der fjøsen var bygd til som ein del av bustadhuset. Sjå skulen far min gjekk på, som er kyrkje no, høyre historier frå barndoms somrar og vintrar, kjenne den friske brisen og sjå over til Russland på klare dagar. Når eg stod i bygda og såg mot sjøen likna bygda på Giske: grønt og blått, med kvite strender. Så snudde eg meg og det var grønbrun vidde der, så langt auget kunne sjå.

Vi plukka molter like over bygda, på Villapääjänkkä – Ullhovudmyra – der myrulla nikka frå magre stilkar. Myra saug støvlane fast, eg kjende den kalde væta utanfor gummien, høyrte dei våte smatta når eg trekte dei opp og gjekk vidare, til neste tue, full av bær. Ein fugl byrja synge litt lenger borte, ein frosk kraup opp mellom tuene. Bæra var saftige, så mykje friskare i fargen der ute ved kysten, nesten raude endå dei var mogne.

Her plukka far min bær då han var barn, her gjekk forfedrane mine og plukka. Her putta små og store hender bær i munnar, bær i spann. I elva fanga dei blink og laks til middag. Her gjekk bestemor med skautet sitt, her song ho dei finske songane. Ein dag får eg kanskje til å skrive om dette. Skrive ei bygd og ei elv. Skrive ei Ullhovudmyr.

Fredagsspalte i Sunnmørsposten 21. januar 2010. Foto: Privat. Skallelv i Nord-Varanger, Aust-Finnmark.

Sanninga

2011-01-21T13:50:00.000+01:00

Forfattaryrket høyrer til dei ytre sett mest keisame yrkesgruppene i verda. (...) For mange forfattarar utgjer den daglege handleturen dagens høgdepunkt.

- Erika Fatland, Dag og Tid, 7. januar 2011.

Lys

2011-01-19T11:56:00.002+01:00

Endeleg kom sola. Skrått over snøen, inn gjennom dei støvete glasrutene. Eg set orkideen i strålen. Han har to kvite blomar no, fire store knoppar, mjuke; fire harde, små.

Det er ein av dei dagane som byrjar godt. Ein kjem seg opp, det er lyst, ein har sove godt. Det er ein dag med gode tilbod og låge skuldrer. Ein dag for å starte på dagar som skal kome. Som ein første dag.

Frå Sunnmøre kjem rapportar om at kjøtmeisa syng. Eit sikkert teikn på vår. Eg finn songen på nettet, høyrer på han. Det blir verkeleg vår, berre av å høyre den songen, berre av å høyre han på opptak.

Eg gjer meg klar til å gå ut i lyset. Ein lesesal ventar i vest.

Frå mørkret

2011-01-14T16:27:00.002+01:00

Eg blir alltid gira når eg går inn i ein ny skriveperiode. Pusten går grunt, stressnivået er høgare enn vanleg og hjernen arbeider konstant, også når eg helst skulle sove. I natt klokka tre måtte eg gi opp og gå til verket. Strukturen til ei ny bok var blitt lagt der i mørkret, nye scener skrivne i hovudet; så på med lyset, fram med notatboka, få det ned.

Eg er takksam for desse periodane, eg elskar intensiteten i dei, men eg skulle så gjerne få sove godt, berre litt, kjære, berre litt.

tidi skal opna seg

2011-01-10T18:36:00.002+01:00

Så kom det nye året.
Som alltid får eg ei kjensle av lette når året bikkar. Eit heilt år vekke frå skuldrene mine. Alt er nytt og lett og reint. Som om eg får starte på nytt, igjen. Endå ein gong, kvart år, starte på nytt, kvar januar.

Eg ser etter teikn, eg veit ikkje kva dei betyr. Elleve knoppar på orkideen i januar.
Ei eg kjenner sa til meg at når du ser etter teikn ser du innover i deg sjølv.

Og no eit nytt år. Eg ventar på at tidi skal opna seg, at kjeldor skal springa.
Kva ventar du på?

Nyttårsstormen

2010-12-31T18:18:00.005+01:00

Året er snart omme. På øya har snøen bråna og nyttårsstormen kome. Smeltedammar på marka som vinden jagar over, som skuggar i vatnet, vind som fnys i omnen, som uler om novene: ein storm som blæs oss rakt inn i eit nytt år.

Det har vore eit godt år. Eit slikt år eg har drøymt om, med fridom, reiser, med ei opning inn i litteraturen. I forgårs blei Fange 59. Taterpige trekt fram i Aftenposten som ei av bøkene frå 2010 som det er verd å merke seg. I går byrja eg å skrive igjen. Ei langsam rørsle inn i noko nytt, etter ein hovudlaus bokhaust, ein haust eg endeleg får ro til å tenke over, fordøye.

Og snart kjem eit nytt år over fjellet. Kva bringer det med seg? Er det lasta med noko godt? Eg håper det. For meg og for alle dykk der ute. Godt nytt år!

Jens Pikenes, Oskepott og den sorte

2010-12-25T14:11:00.001+01:00

Eg elskar jul. Som barn skreiv eg endelause ønskelister med dei mest usannsynlege ønska på punkt ein og to, berre for å forsikre foreldra mine om at eg verkeleg meinte det. Eg gjekk gjennom katalogen til leikebutikken med djupt alvor og sette tydelege kryss ved kvar einaste ting eg ønskte meg. I etterpåklokskapens lys ser eg at det nok ville vore enklare om eg kryssa over det eg ikkje ville ha.

Noko av det kjekkaste med barndommens jul var den årvisse juleverkstaden på skulen, der vi baka peparkaker, støypte våre eigne, skeive lys og brått hadde kvalitetsjulegåver til heile familien klare på nokre få timar. Og så var det juletrefest på bedehuset, der gutungane tromma julestjerna fram med skumle masker på (særleg spennande var «den sorte»), før vi gjekk rundt juletreet og fekk posar med mandarinar og julemannar i, og diplom om vi hadde vore trottige nok på søndagsskulen.

Tjue år seinare er mykje endra, men julestemninga sit i som før. I adventstida speler eg julesongar med liv og lyst, bakar safrangule lussekattar og får med meg eitt av årets nye høgdepunkt, «Penthouse Playboys vrikker julen inn», der ein paljettglitrande Jens Pikenes, sølvreven Johnny Lotion og resten av gjengen får det til å koke i salen med sine legendariske, hoftevrikkande sambaversjonar av kjende hits som «Forelska i lærer’n» og «Last Christmas».

Då eg var lita var eitt av mine største ønske at det skulle snø på julaftan. Eg hadde sett julefilmar med snømenn som blei levande og flaug gjennom lufta, og julenissesledar som glei inn for landing på tjukke, snødekte tak. Men på Giske snødde det aldri. Veslejulaftan var håpet framleis levande, men utover dagen 24. desember byrja det sige inn: det blir ikkje snø i år, heller. Framleis berre vått og vissent der ute. Så var det å fokusere på noko anna. Krype bort til juletreet og knipe litt på pakkane som låg der, og nyte den tradisjonsrike juleunderhaldninga på tv.

I år er jula akkurat som ho plar. Treet står på same plassen som alltid og som alltid er det eg som har pynta, med glitter og stas og nokre skøyre, vakre kuler vi har hatt sidan mor var lita. Det vesle julehuset finn plassen sin på bordet under vindauget, eg legg bomulla på taket og set i støpselet. På tv er det framleis Donald Duck og vennene hans som kvekkar jula inn og ein tsjekkisk versjon av Oskepott som rir rundt med sot på kinnet, før ho til slutt får på seg fin kjole, hukar prinsen og heile kongeriket. I huset luktar det som det skal og det er varmt og trygt og vanleg, akkurat slik jula skal vere.

Det med snøen har eg slutta tenke på for lengst. Tretti år inn i livet har eg skjønt at kvit jul er ei urealistisk forventning. Etter eit tiår i nord og aust er eg i tillegg blitt snøblasert og ser utan særleg kjensle på kvite filler som dalar, veke etter veke om vinteren. Det einaste eg tenker på er kor sterkt eg saknar havet.

Men kva skjer når eg kjem heim til jul? Mildt sagt sjokkert ser eg ut på Vigra flyplass gjennom flyvindauget, der snøen lavar ned som om vi var på Nordpolen. På vegen heim ser vi ikkje landskapet, berre snøen som driv mot frontlyktene, og på vêrmeldinga seier dei at det skal halde seg slik jula gjennom. Det byrjar krible i magen: kan det verkeleg vere sant? Kan det bli kvit jul, likevel?

Når du opnar avisa denne morgonen veit vi. God jul!

«I'm dreaming of a white Christmas/ With every Christmas card I write/ May your days be merry and bright/ And may all your Christmases be white»

Julespalte i Sunnmørsposten 24.12.2010

Kvitt

2010-12-21T15:31:00.000+01:00

Eg burde vel ikkje vere overraska, ikkje i desse telefoniske tider der all informasjonsutveksling og -oppdatering skjer på sekundet, men eg blei likevel forbløffa over å møte snøkave på Vigra flyplass då eg landa her ute på sunnmørskysten i går, over å ikkje sjå landskapet for snøen som kom drivande mot frontlyktene på veg heim.

Snø overalt. Snø som ligg, rådyrspor over markene, den raude løa med kvitt tak. Snø! Og snart er det jul.

Å, søte førjulstid

2010-12-15T23:55:00.004+01:00

Som det nye innlegget mitt på Samlagsbloggen utdjupar, liker eg jula best før ho kjem. Eg er litt for flink til å førestelle meg kor fint alt skal bli og har med åra innsett at fantasien min overgår røynda i dei fleste tilfelle, både dei positive og dei negative.

Men førjulstida er her og har mykje fint med seg. Om eg var uheldig og måtte avlyse det einaste julebordet eg skulle på, har eg iallfall fått med den årlege julefesten på Samlaget, den såkalla gangfesten, der vi mellom mangt anna allsong julesongar, slik Brit Bildøen skriv om i sin forfattarblogg. Eg har vore på nissefest med lånt strikkehue og fått med meg den årvisse lussekattbakinga hos mi gode venninne på Kampen, der vi oppdaga at gleda ved varme lussekattar aukar om ein dyppar dei i like varm kakao.

Og akkurat når ein trur det ikkje kan bli betre kjem det ut av det blå ein kveld eg truleg aldri vil gløyme: i ein krok på Lorry sit vi fem menneske og syng julesongar. Så finn to av oss, som tilfeldigvis er jazzmusikarar, fram instrumenta sine og byrjar spele. Deilig er jorden, femstemt, akkompagnert av eit Casio keyboard og ein skinande kontrabass.

Og i vindauget lyser ei stjerne og enno gjenstår Jens Pikenes og Penthouse Playboys vrikker julen inn. Og snart er det jul. Det er endåtil meldt snø.

2010-12-14T13:21:00.000+01:00

Den gamle mannen står på balkongen igjen. Står i hjørnet og ser, først framover hagen, så til sida, ut på gata, mot meg. Han har vikla julelys om gelenderet. Eg har aldri sett han nokon annan stad enn der: på balkongen i fjerde etasje på den grå blokka over gata.

Eg leiter etter arbeidsroa, fokuset. Finn det ikkje, ser ut. Ei still gate, nakne tre i hagar. Ein bil køyrer forbi, det blir stilt igjen. Vegguret på kjøkenet tikkar. Stjerna i vindauget lyser. På puffen ligg to pakkar eg skal sende i posten, på gangen eit kort i raud konvolutt. Eg har teikna fuglesilhuettar på konvolutten. Eg tenker på til-frå-lappar, på alt eg burde gjere. I staden sit eg her og endå ein bil køyrer forbi. Det er snart jul, då skal eg berre lese.

Eit sørgmodig avtrykk

2010-12-11T15:21:00.007+01:00

Det er ei stund sidan eg såg han, men han sette eit avtrykk i meg. Eit sørgmodig tommelavtrykk mot innsida av brystkorga. Eg blei så trist av han. Visste han var trist, men var ikkje førebudd på kor trist ein sjølv kan bli berre av ein film. Så frykteleg einsame vi kan vere, vi levande. Så forferdeleg, frykteleg einsame, sjølv når vi er saman, sjølv når alt kunne vore så bra. Eg vil rope til dei triste skapningane i filmen: De har jo alt! Ikkje gjer alt så vanskeleg, de får det til, de har alt de treng!
Det handlar om den fryktelege einsemda,

i denne filmen

i denne songen

og i denne fine radiodokumentaren med Tomas Espedal.

Men mest av alt handlar det om håp.

Skapinga

2010-12-07T20:52:00.003+01:00

Utsnitt av julekort

Som barn kunne eg pusle i timevis for meg sjølv. Eg teikna, klipte og limte, dekorerte øskjer og laga trolldeigfigurar. Frå tid til anna kan eg framleis få denne trongen til å lage noko. Sjeldnare og sjeldnare med åra, men han finst. Til små barn kan eg finne gleda i å teikne, dei er alltid imponerte, same kor skakt og dårleg komponert det er. Til meg sjølv kan eg lage noko enkelt av ull, hekle eit nytt sjal eller ei hue, og til dei som betyr noko ekstra for meg kan eg lage eit personleg kort, berre fordi eg har lyst til det.

Det finst ei glede i å skape noko. Sjå noko bli til. Sjå ei hue stige fram av ein lang tråd. Sjå eit kort bli til av utklipp frå aviser og blad. Sjå korleis eit kvitt ark kan bli noko heilt anna om ein berre arbeider litt med det. Eit kjærteikn, kanskje. Eller berre ei helsing.

To dikt av Ann Jäderlund

2010-12-05T17:10:00.004+01:00

MED RENA HÄNDER

Av fuktig jord vad jag dig vackrast ville ge
Med rena händer och av fuktig jord
När stiger jag ur ljuset vill jag stiga ut ock söka
En källa för där inte ljus kan sila
Och ta farväl av vatten jag förlorar
Allt vatten rinner nedåt ner i källan eller brunnsjord
Förtorkar ängen silar solen snabbt den ängen
Som en gång varit äng och lekt at ängen dör

(Frå Som en gång varit äng)

KYSS MIN MUN

Kyss min mun ock låt den runda
Mjuka röda cirkelformen
Glida in i ögat rör mig
Cirkel röda högmun form
Å jag blundar blundar blundar
Cirkelröda mörker mun
Iskallt röda rör mig runda
Öppning hala lösa mun
Låt den glida öga runda
Tunga hala lösa röda
Runda öppning lösa röda

(Frå Kalender röd. Levande av is)

Ei dør som står og slår

2010-11-29T13:45:00.000+01:00

Eg les eit vekesgammalt intervju i Klassekampen med den norsk-svenske forfattaren Beate Grimsrud, som denne hausten har kome med den kritikarroste og Brageprisnominerte romanen En dåre fri. Den psykotiske Eli Larsen er forfattar, høyrer stemmer, er inn og ut av psykiatriske institusjonar og har skrive dei same bøkene som Grimsrud, laga dei same filmane. I Noreg er det det biografiske aspektet det er fokus på, vi er jo på ei bølgje av sjølvbiografiske romanar, ei bølgje eg tenker eg ikkje ein gong rekk å kome meg opp på før ho vil vere over, men sjølv seier Grimsrud at ho med denne romanen vil setje eit politisk fokus på psykiatrien og korleis det er å leve med psykisk sjukdom.

Eg har ikkje lese denne romanen enno, men har tidlegare lese ei bok av Grimsrud, Å smyge forbi en øks, som er av ein slik art at eg ikkje klarer verken å gripe henne, fatte henne eller gløyme henne. Eit mørker der, noko farleg som ligg under og skaper uro. Eg såg òg nyleg ein film av og med Grimsrud, som gjekk på NRK, Det pleier å gå bra. Vakker, vanskeleg, fin og trist.

I intervjuet kjem Grimsrud med ei rekkje uttalingar som får meg til å tenke. Ho seier:

- Det som skiller forfatteren fra amatøren er at forfatteren har en distanse til det hun skriver. Det finns et mellomrom mellom meg og materialet der kunsten smyger seg inn.

Og ho seier:

- Man skal ikke romantisere. Men alle med sterke kreative evnen ligger på grensen til det jeg vil kalle positiv galskap. Man trenger det for å tenke utenfor boksen. Kreativitet er å åpne sinnet, å la drømmeverdenen være del av dagen. Såkalt friske mennesker stenger den døra, mens de psykotiske lar den stå og slå hele tida.

Men:

- En psykosesykdom går dessuten i bølger. Det er ikke når Eli er psykotisk at hun er kreativ. Det er i friske perioder hun kan skrive.

Det er jo ein vanleg myte at kunst og psykiske lidingar heng saman. Om det stemmer kan ikkje eg seie. Men eg kom til å tenke på dette sitatet av Tomas Espedal frå Litteratursymposiet i Odda, gjengitt av @eplesmil på Twitter, som eg synest høver godt i denne samanhengen:

- Hvis skriving hadde vært terapi, hadde alle forfattere vært friske.

Dette arbeidet

2010-11-29T01:05:00.000+01:00

Soloppgang frå kjøkenglaset

Når ein arbeider for seg sjølv treng ikkje dagane vere heilt A4. Ein treng ikkje arbeide etter offentleg modell med 7 timar og 35 minutts arbeidsdagar. Ein kan gjere som ein vil, så lenge ein får gjort det ein skal. Og det er rart med det: eg får lettare gjort det eg skal om eg får gjere slik eg vil.

Det finst ikkje vanlege dagar. Nokre dagar skriv eg frå morgon til kveld. Nokre dagar tek eg fri på midten og arbeider på kvelden. Nokre dagar får eg ikkje til å gjere noko. Med skrivinga er det slik at ein arbeider heile tida. Ein kan ha fri, men ein har ikkje fri. For hovudet skriv. I dei mørke bakgatene i hjernen er det nokon som pønskar på eitkvart. Same om eg søv, om eg sym, om eg sit på kafé og snakkar med deg.

Men dette er eit unnatak: eg sit ved kjøkenbordet og det er tidleg. November, klokka er enno ikkje sju, morgonen har enno ikkje grydd. Det minner meg om livet slik det var. Opp tidleg kvar morgon, alltid dårleg tid, sykle ned den bratte bakken ved fossen, følgje elva, over hengjebrua som held hundre mann, ned ein bakke til, eit stykke langs bilvegen: parkere sykkelen, stemple inn, finne kaffi, kontoret, skru på maskina.

Det er over eit år sidan eg har sykla dit no. Sidan september 2009 har eg ikkje trunge dra nokon stad for å arbeide. Eg har sett meg her, ved kjøkenbordet, framfor glaset. Utsikta er symmetrisk ramma inn av enden på to blokker. I midten eit stort ope rom: silhuettane av trea og himmelen bak, lysare nedst, så mjukare. Men denne morgonen skal eg ikkje bli her. Denne morgonen skal eg ut i kulda. Ut og vere eitt av dei bleike, trøytte fjesa på fulle bussar og t-baner. Eg er midt i ein skuleturné i Osloskulen. Eg skal ut og fortelje om bøkene mine til niandeklassingar over heile byen.

Ein skuleturné er òg ein del av jobben til mange forfattarar. Reise rundt i to-tre veker, nye skular kvar dag, 90-minuttsøkter med kvar klasse, så vidare. 28 elevar i slengen, opptil hundre elevar på ein dag. Alle desse andleta. Alle desse kroppane, desse stemmene. Alle desse hendene som løftar seg i vêret, som trommar mot pultane, som gnir over trøytte andlet. Ein turné kan vere fullstendig utmattande. Ein turné kan gi uventa energi, sterke møte, nye idear. Ein kan vere lett som eit fnugg etter ein dag på turné. Lette steg i sola, smile av dei unge andleta. Ein kan vere tung som ein sekk. Slepe seg til t-banestasjonen: i dag funka det ikkje, var det min feil eller deira? Og ein stad midt inni kan det kjennest som om turneen vil vare evig. Og så er han plutseleg over.

Det finst så mange unge menneske som liker å lese. Finst så mange som liker å skrive. Kanskje vil nokre av dei bli forfattarar. Kanskje vil møtet med meg vere noko dei hugsar resten av livet. Det er ein underleg posisjon å vere i. For tre år sidan var eg eit uskrive blad med manus i skrivebordsskuffa. No kan eg møte seks hundre elevar på tre veker og alle må lese og høyre om mine bøker. Når eg skriv denne teksten veit eg at folk over heile landet vil lese han. Det har ikkje retteleg gått inn hos meg enno, at det er eg som er denne ’forfattaren’. Eg gjer berre jobben min, eg. Og jobben min er å skrive. Men det er framleis rart å tenke på at nokon kjem til å lese det.

Laurdagsspalte i Nationen, 27. november 2010

Endeleg fred å få

2010-11-26T23:45:00.005+01:00

Det er noko gjennomsyra godt og avslappa over vinteren. Medan våren handlar om å gå så tynnkledd ein berre klarer, hutre ute i den bleike sola iført pledd og altfor tynne sko, med rykande kaffi, rennande nase og naglebit, og sommaren er eit einaste langt jag etter iskalde bad, er seinhausten og vinteren den tida på året der ein endeleg med godt samvit kan halde seg inne.

Å, inne. Eg elskar å vere inne. Som barn var eg alltid fleire nyansar kvitare enn dei andre barna. Ofte var leggane mine så kvite at eg endåtil i den livsfjerne åtteårsalderen var flau for å vise dei offentleg. Dei beste dagane var dei eg slapp å gå ut. Utallige var helgene eg sat med nasen i ei bok. Fulle av lykke var sommardagane med regn der eg med godt samvit kunne late vere å springe omkring utandørs i eit evig jag etter sol. Å, kor eg elska å vere inne. Ei dunkel, varm stove med drypande grålysing utanfor. Eller det stille jenterommet: tørr panelomnvarme, regnet mot vindauget, og lyden av regnet. Ligge på magen på vegg-til-vegg-teppet, ei bok mellom hendene. Å, papir! Å, trykksverte! Å, inne!

Eg er framleis over gjennomsnittet glad i inne. Somme dagar kan eg vere inne frå morgon til kveld til morgon igjen. Eg veit det høyrest psykopatisk ut for ein del av dykk såkalla ’normale’, men eg elskar det. Å ha alt eg treng i kjøleskapet, ha bøker, aviser og filmar. Stå opp, ha på mjuke klede, ikkje skulle nokon stad. Av og til finst det ingenting betre. Av og til kan ikkje noko anna måle seg.

Det er det som er så perfekt med vinteren. Det er ingen som ventar at du skal vere ute når det snør og blæs frå alle kantar, tvers gjennom alt, blæs gjennom sjølve beingrinda di, vind som uler mellom knoklane. Det er ingen som synest du er psykopat om du heller vil vere inne og sjå ein tv-serie, då, eller hekle eit nytt sjal, tenne stearinlys, drikke te. Medan våren og sommaren er rastlaus og hektisk, er hausten og vinteren gå-i-dvale-tid. Endeleg er det stovereint å kose seg.

Når eg snur kalenderbladet frå oktober til november er det som om skuldrene senkar seg og kroppen fell på plass i si eiga ro. Det er ikkje det at eg er særleg glad i november, for det er eg ikkje. Det er bitande kaldt, eit lett lag snø som driv sidelengs over asfalten, den isande vinden mellom husa og triste tre som har mist alle blada sine. Samanlikna med september og oktober er november blodfattig, fargelaus. Og det er akkurat det som er sjarmen: dette nitriste. Det er det som gir alibi til å muntre seg mest muleg opp.

Når november kjem kan eg sjå fram til fire månadar i fullstendig ro og mak, utan noko anna mål enn å overleve vinteren – inne. Plutseleg finst det ingenting meir appellerande enn å sjå ein endelaus dramaserie på dvd. Plutseleg er ikkje tanken på ull fråstøyande og får meg til å klø i sjølve sjela, men noko eg vil pakke meg inn i, frå topp til tå, noko eg vil ha mellom hendene og lage ting av. Å ligge under dundyna blir ei einaste stor nyting og alt som er varmt gjer meg botnlaust lykkeleg. Enno er det lenge til våren byrjar krible i meg, til eg er lei av tørr hud og tunge klede. Enno er det lenge til eg byrjar lengte etter sola, etter graset, etter ein slik mjuk vind som berre finst når det er sommar. Enno kan eg kose meg lenge, lenge. Med bøker og filmar og inne. Eg seier som Jokke:

’Ventetida er over/ det kommer til å falle snø i natt/ Her kommer vinteren/ Her kommer den kalde fine tida/ Her kommer vinteren/ Endelig fred å få’

Fredagsspalte i Sunnmørsposten, 26. november 2010

Fengsla

2010-11-24T13:40:00.002+01:00

I går blei Brageprisen utdelt og vinnaren i kategorien barne- og ungdomslitteratur var Hilde Kvalvaag for ungdomsromanen Fengsla. Kvalvaag har tidlegare gitt ut to prisløna ungdomsbøker, samt vaksenromanen Skagerrak, som kom i 2008.

Eg las Fengsla for nokre veker sidan. Etter at eg blei kjent med forfattarskapen til Hilde Kvalvaag gjennom den dirrande romanen Skagerrak for to år sidan, har eg visst at eg vil følgje henne vidare. Og Fengsla er ein sterk roman, ein roman som riv deg med og inn i seg frå dei aller første sidene. Det ligg eit stort mørker her, både i personane og i handlinga, noko som ikkje kan gå bra, nesten så ein ikkje kan orke å lese av og til. Men ein må lese.

Eg gratulerer Hilde Kvalvaag med den gjæve prisen, han var velfortent. Les meir om boka HER.

Skrivinga: Historie eller samtid?

2010-11-22T12:29:00.000+01:00

Det er fleire som har stilt meg spørsmålet om eg har tenkt å fortsetje å skrive historiske romanar eller om eg òg kan tenke meg å skrive bøker frå mi eiga tid - eller kanskje utan tid, vil eg legge til for eiga rekning. Ein av desse er Jørn Roeim, som står bak bloggen Aroundbooks. I innlegget Taterpigen vender tilbake skriv han til dømes

'Jeg kunne veldig godt tenkt meg at hun våget å slippe taket i det historiske og lot det Moro omtaler som «den poetiske fortellerstemmen» få friere rom. Så å si velge mellom faghistorikeren og forfatteren.'

Så eg tenkte eg skulle skrive noko om det. For det er ikkje berre Roeim som stiller dette spørsmålet, det er tydelegvis ein tanke som slår svært mange. Korfor skriv ho historiske romanar? Mitt spørsmål tilbake er sjølvsagt: Korfor skal eg ikkje skrive dei? Når 99 % av samtidsforfattarane våre skriv om si eiga samtid - er det ikkje berre fint at nokon ikkje gjer det?

Men det er ikkje det som er svaret på spørsmålet. Eg seier ofte, når eg snakkar om mi eiga skriving, at eg ikkje hadde noko å skrive om før eg blei historikar. Eg hadde ikkje det. Eg fann ingenting å fortelje som verka viktig, som eg kunne gjere interessant. Eg var ikkje interessant nok. Eller, for å formulere meg annleis: Det av meg sjølv eg kunne tenke meg å utlevere i ein tekst var ikkje interessant nok. Så då blei den naturlege konsekvensen at eg ikkje fekk til å skrive ein roman før eg hadde stoff utanfrå meg sjølv, og stoffet fann eg - tilfeldigvis, kanskje - i historiske kjelder.

Men kva er ein historisk roman? Bok i P2 diskuterte nyleg dette og det var mange strenge definisjonar på det. Eg har fått kritikkar som presiserer at Fange 59. Taterpige er ein god roman, ikkje berre ein god historisk roman. Eg anar at det finst ei rekke kriterier som skal med i ein klassisk historisk roman. Eg har også fått kritikkar som saknar ein del av desse kriteria. Og eg har fått kritikkar som saknar større brot med sjangeren.

Slik eg ser sjangeren som heilskap opplever eg at han litt for sjeldan blir utfordra på dei klassiske eller tradisjonelle kriteria: Allvitande forteljar, fleire parallelle historier, eit flettverk av stemmer og hendingar, (dessverre ofte) sjablongaktige figurar, eit stort, oppspent lerret med ei rekke tidsmarkørar, fakta som blir pressa inn i historia berre for å vise alt forfattaren kan, store drama og handling frå ein av dei viktige periodane i historia til det landet forfattaren skriv frå. Det skal vere viktig, det skal vere stort og det skal vere imponerande.

Slike romanar vil ikkje eg skrive. For meg er ikkje historia noko å skrive om fordi det er historie, fordi det skal fortelje oss noko, fordi vi skal lære eller fordi eg skal setje søkelys på noko spesielt. Det eg skriv om skriv eg om fordi det er noko der, for meg. Fordi eg finn noko der, i menneska, som eg vil utforske, som eg kjenner har noko eg kan få til å skrive om. For, om eg skal vere ærleg, handlar det alltid om det: om at eg vil skrive og at eg må finne noko det er verd å skrive om. Tilfeldigvis har eg hittil funne desse historiene og desse menneska i historia. Det vil eg nok fortsetje med ei stund til, for eg har funne så mange av dei, det går ikkje like lett tomt som vår tid gjer, denne tida så mange andre skriv om, på så mange gode og innsiktsfulle måtar.

Tenk på alt som har skjedd i tida før vår. Tenk på alle som har levd. Tenk på alt og alle det ikkje er skrive om enno. Iallfall ikkje på nett denne måten, på min måte. Det er så uendeleg mykje å ta av. Eg har vanskelegare for å rettferdiggjere for meg sjølv å bruke tid på å freiste skrive om noko så mange andre kan og har skrive om på ein like god eller langt betre måte enn meg. Men eg seier ikkje at det ikkje vil skje. Det hadde jo vore spennande å prøve.

Ettermiddag i november

2010-11-19T16:41:00.000+01:00

Sola går bak fjellet klokka tre. Litt seinare byrjar himmelen å endre seg. Eg set meg ved det blå bordet, under det vestvendte vindauget på loftet. Her ser eg sola gå ned, farge himmelen. Ser skyene. Ein kinesisk drage, mjuke fiskebein, nokre lette, lange, som driv. Silhuetten av Høybakkhuset og det store treet.

Bilane byrjar gli langs vegane i firetida. Lysa frå lyktene, inn framom husa, heime frå arbeid, snart kjem middagen på bordet, dette gule lyset frå kjøken i middagstida, den lune varmen der inne, kanskje doggar det litt på glaset. Hender som set fat og glas på bordet, som set frå seg skåler og panner. Kroppar som finn plassar, hender som forsyner seg, heller drikke i glasa, ausar på fata. Hender som et og munnar som tygg. Små barn som luktar slik små barn gjer: grønske, vaskepulver, noko mjukt, noko barnleg. Og mor og far som er komne frå jobben, som er slitne i auga, i kroppane, som vil sove. Kanskje ein liten gut som tygg med open munn. Kanskje ein liten kropp som må fortelje om alt han har gjort i dag.

Ettermiddag i november og sola går ned framfor auga mine. Eg vil berre skrive om solnedgangar. Men det er ikkje solnedgangar i ein skog i heite sommarveker, berre ei sol som duppar seg før ho kjem opp att. Ikkje som dette. Ikkje solnedgangar i november, ettermiddagar i november, med havet og lyset frå havet, lyset frå havet og himmelen over havet og silhuetten av det huset vi kjem frå mot himmelen og lyset og fargane og havet i november. Og mitt eige andlet som snart stig fram i glaset.

Eg byrjar med kvadratet

2010-11-17T12:15:00.002+01:00

Den første skrivedagen denne hausten.
Låg sol, lange skuggar. Skarp silhuett av eit fjell, pudra av snø, fossen er brei, fuglen flyg roleg.
Råsa etter hesten på marka, konglene i grantoppane. Eit gult tre, mange nakne. Det grøne i graset og det gule i marka. Dei skeive gjerdestolpane. Kvite fuglar og svarte. Rolege hus, kvardagsstille. Den skarpe lufta, kvass seinhaust. Ei roleg duving i graner. Lyden av nokon på kjøkenet, ei kråke skrik. Eg skimtar sundet bak greiner.

Eg lagar tankekart. Fire menneske på ein gard på ei rydding i ein skog. Kven er dei og korleis har dei det med kvarandre? Skriv ned alle kjenslene dei har for kvarandre. Slik trår historia fram. Ein likesida firkant i ei kladdebok, eit namn i kvart hjørne, og langs sidene skriv eg stikkorda, kjenslene. Slik kan ein arbeide, slik kan ein skrive seg inn i ei historie, i eit tun i ein skog, i menneska som bur der.

Eit tverrsnitt av ein by

2010-11-11T15:00:00.000+01:00

Eg er ein fråverande bloggar for tida. Dette har ei enkel forklaring: hjernen min er tom. Grunnen til dette er også enkel: eg har vore på ein skuleturné i Osloskulen, på 9. trinn, der eg har møtt 600 elevar fordelt over dei siste tre vekene.

For oss som (også) skriv bøker for barn og unge er det ikkje så mange arenaer der ein får møte sine potensielle, unge lesarar. Det er få arrangement for ungdom på Litteraturhuset og liknande stadar og argumentasjonen er at dette er fordi ungdommane ikkje møter opp. At tilbodet stort sett er fråverande og at dette knapt fører til at unge endrar mønster og byrjar oppsøke litterære arenaer, er visst ikkje ein modell å arbeide etter. Men der finst ein arena der forfattarar kan påtvinge litteraturen sin på både dei litterære og alitterære eksemplara av vår oppveksande generasjon. Og denne arenaen er skulen.

Eg har sjeldan lært så mykje på så kort tid. Om byen eg bur i, ungdommane som veks opp her, om forskjellar og likskapar, om ressursar og utfordringar, og ikkje minst - om meg sjølv. Det har vore lærerikt, kjekt og slitsamt. Eg kjem nok ikkje til å hugse alle dei 600 elevane eg har møtt, men mange kjem eg til å hugse. Nokre klasser er ivrig deltakande og interesserte, andre er daue og uengasjerte. Men endåtil i dei mest responslause klassene, der elevar ligg og halvsøv over pultane, der tøffingane sukkar demonstrativt og ingen rekker handa i vêret same kva ein spør om, finst det nokon som lyttar. Også i desse klassene finst det unge menneske med lys i auga. Som Tove Nilsen sa: Om eg berre når fram til ein person i kvar klasse, er eg nøgd med besøket. Høyr, høyr.